информационно - аналитическое издание
Осетинское Радио и Телевидение

Шел 1927 год. Готовились к празднованию 10 годовщины октябрьской революции. Красноармейцу Спиридону Валиеву было двадцать шесть лет. Только что возвратился с учебы в высшей пограничной школе ОГПУ города Москвы. Объезжая верхом на лошади по делам Знаурский район, он, вот уже несколько месяцев, наблюдал за черноглазой девчушкой. Она тоже поглядывала в его сторону, смущенно опуская голову, когда их взгляды встречались.

Валентина Дзагоева была круглая сирота, жила у богатых родственников, за пропитание нянчила детей и помогала по хозяйству. Осень в том году выдалась на удивление теплая. Солнце играло в золотистой листве деревенских садов. Где-то варилось варенье, наполняя ароматом всю округу. Валя выносила на просушку одеяла и матрасы, когда заметила у ограды голубоглазого всадника в военной форме. Как же он ей нравился, неужели заговорит с ней, ее сердце радостно забилось.
- Сколько лет тебе, девочка?
- Четырнадцать скоро, а что?
- Пойдешь за меня замуж?
Валя, пунцовая от смущения, промолвила еле слышным голосом, что согласна.
Спиридон, получив согласие девушки, сошел с коня.
- Подержи коня, девочка. Есть кто из взрослых мужчин дома?
- Да, дядя дома, позвать его?

Спиридон улыбнулся девушке и направился к дому. С дядей он договорился быстро. Довольны были все, и дядя, удачно освободившийся от лишнего рта в доме, и Спиридон, которому безумно нравилась прекрасная незнакомка. Через полчаса он подошел к своей будущей жене.
- Мне сказали, тебя Валентиной зовут? Собирай вещи, Валюша, и поехали домой.
Валя стояла на месте, смущенно переминаясь с ноги на ногу. Все ее вещи были на ней. Старое платье и вязаная кофта. Зимой ей выдавали телогрейку и старые дядины ботинки.
Спиридон быстро смекнул, что невеста не собирается упаковывать сундуки. Он вскочил на коня, помог взобраться Вале, и счастливая пара направилась в селение Корнис.[cut text=подробности]

Жили в любви и согласии. По вечерам ставили самовар на веранде, Спиридон доставал гитару и начинал играть для своей горячо любимой жены русские романсы. У них родилась Зина, потом Лидия и, наконец, в 1937 году долгожданный сын Эдик. Перед самым началом Великой Отечественной войны родилась Мэри. На войну Спиридон уехал, не успев попрощаться с семьей, так как находился в отъезде. Они как раз переехали в Цхинвал. Жили на улице Калинина. Он прислал с человеком записку, в которой просил быть Валю с детьми на вокзале завтрашним утром. Через час он получит приказ о немедленном отправлении на фронт.

Сколько слез было по ночам, чтобы дети не видели. Сколько мытарств. Но все так жили. А какая радость бывала, когда приходило письмо с фронта. Валя со старшими девочками тоже писали папе. Как-то раз Валя решила послать Спиридону фотографию детей, они так выросли, так стали похожи на папу, особенно Эдик. Нарядно оделись, для Эдика у зажиточных соседей Догузовых одолжили костюмчик. И Валя отослала на фронт фотографию детей. С нетерпением ждали ответа. И он пришел.

06.07.1942г.
Здравствуй, дорогая жена!
Я получил твое драгоценное письмо с фотографиями детей и так обрадовался. Я получил твое письмо в окопе. Письмо находилось один месяц в дороге. Хочу вас порадовать, мне присвоили звание подполковника. Мы бьемся с фашистскими собаками. Я неделю, каждый день целовал фотографию, которую вы мне прислали. Завтра будет большой бой, мне больно писать об этом, потому что, Валя, возвращаю фотографию детей. Никто не знает, каков будет исход. Если я погибну, не хочу, чтобы мои дороги дети гнили в земле вместе со мной. Фашистских гадов ждет смерть.
Привет всем от меня.
Ваш папа.

Подполковник Валиев Спиридон Васильевич погиб в бою под Севастополем 7 июля 1942 года, но еще долгое время числился пропавшим без вести. Жена Валя и дети получили его последнее письмо. Валя до самой смерти прождала своего мужа. Закончилась война. Начали возвращаться бойцы с фронта. Каждое утро Зина, Лида, Эдик и маленькая Мэри ходили на вокзал, встречать поезд. А вдруг именно сегодня к ним приедет папа...

Систему ценностей создавали всем двором. Циклоп, Кли, Чепе, Ацик, Писо и Батик. Собрались в гараже по поводу продажи машины. Писо принес вино. Набрали из дома разной еды. Ацик принес хлеб и сыр. Циклоп тоже хлеб и сыр. Чепе - хлеб и сыр. Кли джонджоли и головку лука, не считая хлеба с сыром. Батик не принес ничего. Во-первых, он предоставил территорию для того, чтобы отметить удачную продажу. Во-вторых, это он продал машину, и фактически, являлся гвоздем программы, наряду с состоявшейся сделкой.

Вообще, стол получился, как всегда, довольно удачным. Главное, теперь сидеть тихо, чтобы родители не заметили. А то потянутся по очереди на промывку мозгов к своим чадам. А чадам за тридцать. Писо, уже не хозяин проданной машины, грустно разливал вино по стаканам. Что тут говорить, любил он ее, можно сказать, душой прикипел. Эта была его первая (дай бог, не последняя) машина. Старенькую ладу купил по случаю у Сослана с соседнего корпуса, который уехал в Россию с семьей, в поисках лучшей доли.

Ребята дошли до того момента застолья, когда надо узнавать подробности продажи и спросили Батика о результатах торгов. В глазах Писо загорелась надежда. Впрочем, тут же, угасла.
- Ну, что вам рассказать, ребята! Можно сказать, я спас детям их отца и они не остались сиротами.

Все посмотрели на Писо, затем на Батика. Батик держал паузу. Он умел это делать, в лучших традициях актерского мастерства. Затянулся сигаретой. Прищурил левый глаз и, не спеша, пускал кольца дыма. Когда он увидел, что момент интриги достигнул своего апогея, продолжил с достоинством, знающего этот бренный мир, человека.
- Все знают, как Писо водит машину? Отвратительно.
Ребята согласно закивали.
- У Писо семья - двое детей и молодая жена. Можно сказать, юная жена. Не так?
Ребята согласно закивали.[cut text=подробности]

Батик выдержал очередную паузу.
- Вот, я и подумал, - на хрена детям терять отца, а Мадине единственного кормильца в семье? Одно неловкое движение, и Писо мог распрощаться с этим миром навсегда. Из него водитель, как из меня ...
Тут Батик начал думать, что есть на земле такого, что бы он делал так же плохо, как Писо водит машину? В голову ничего не пришло.
- Короче, вы поняли, что я спас Писо от смерти и вернул отца в семью?

Писо осмелился подать голос.
- Ну, скажи, хоть, за сколько продал машину?
Батик удивленно посмотрел на Писо.
- За триста долларов, а что?
Писо схватился за сердце, его голос стал еще жалобнее.
- Как за триста, это же очень дешево?
- Так кому нужна была твоя рухлядь, я же ее на запчасти отдал.

- А деньги у тебя?
- Конечно, нет. Я купил на них мобильный телефон. Нет, долг я отдам, Писо, ты же меня знаешь. Хотя, вот, подумай сам, зачем тебе деньги? Ты же их отнесешь жене, а она их потратит тут же на себя. Купит себе новое платье, туфли. Посмотри, какая она у тебя красавица, а если еще и приоденется, от нее глаз нельзя будет оторвать. Тебе это надо?

Ребята решили, что это лишнее. Довольные удачной развязкой судьбы Писо, выпили за здоровье его детей. Отныне угроза внезапного сиротства отпала само - собой. Писо тоже повеселел. Еще теплилась надежда на триста долларов. Единственное, что он не смог вспомнить - когда они с Батиком решили продать машину? Но начались серьезные обсуждения, и надо было включаться в разговор.

В этот вечер двор постановил! У человека есть система ценностей, включающих в себя жизнь родителей и благополучие детей! Если что-то угрожает этой системе, то от угрозы надо избавляться, и чем раньше, тем лучше. Родители Писо не знали о продаже машины. И Мадина не знала. И не узнали. Официальная версия была - угон. Ну, не по понятиям же живут эти жены и родители. Тревожишься за них, оберегаешь от опасности, а они этого не понимают. Правду сказать? Скандал неминуем. Опять же, нервы.

А от мобилы Батику вреда никакого. Пусть пользуется на здоровье. Хотя, имей мобильный телефон Писо, Батик не оставил бы своего друга в беде. И непременно бы спас от неминуемой опухоли мозга.

В чудесной сказке Мориса Метерлинка «Синяя Птица» Тиль и Митиль в поисках птицы счастья попадают в страну еще не рожденных детей, где малыши сами выбирают себе будущих родителей. Представим, что это правда. Чем одни родители должны отличаться от других, раз их выбирают чаще? Разве расскажут нам об этом три пары близняшек Музаевых из города Владикавказа? Разве расскажут нам об этом четыре пары близнецов Кокоевых, родом из Знаурского района? Если Бог посылает семье близнецов, это становится радостным событием. А если они посылаются в голодное время...

Бабушка Алборон слепая с рождения. Обхватив голову руками, она раскачивается из стороны в стороны и громко причитает.
-Надя, внученька, посмотри, опять он не один?
Только что родился Феликс. Надя хлопает в ладоши и радостно восклицает.
-Бабу, бабу, еще один лезет, уже и головка видна.
Алборон подымает невидящие глаза к небу и бьет себя по щекам, ругая, на чем свет стоит, свою невестку.
-Гано, ошалела совсем, чем же мы их кормить будем? Что ты пустилась наперегонки со свиноматкой Матико! Она хоть поросят продает, а ты народила столько голодных ртов. Чем ты их кормить собираешься, неразумная твоя голова?

Вслед за Феликсом родился Игорь. Гано виновато улыбается дочке.
-Ничего, не пропадем. Все дети приходят в этот мир со своей буханкой хлеба.
Надя хлопочет возле своих маленьких братиков. Она давно всем за няньку. И Герсану, и, уже, четырем парам близнецов: Зауру с Лео, Батырбеку с Мухарбеком, Хазби с Романом, Феликсу с Игорем. А через два года родится Зоя.

Ясон Кокоев обещал Гано Валиевой звезды. Он так и говорил.
-Гано, выходи за меня замуж, я человек бедный, но мне известен секрет, как заговаривать звезды. Хочешь, они станцуют тебе, хочешь, спустятся на крышу дома?
Гано очень нравился Ясон, ей не нужны были звезды, ей нужен был он сам. Через год после женитьбы, в 1927 году у них родилась дочь Надежда, а потом пошло поехало - через каждые два года - очередные роды. И, видимо, чаще всего, заговоры Ясона слышали звезды из скопления Близнецов.[cut text=подробности]

Жара начала спадать. Гано смотрела на проплывающие облака и радовалась рождению сыновей. Роды застали ее во время уборки урожая на кукурузном поле. Кукурузные детки вы мои - шепчет она, прижимая поочередно к себе малышей. Можно идти домой. А вот и Ясон подоспел. Он берет Феликса и Игоря на руки.
-О, Хуыцау, спасибо за твою благосклонность! Гано, ты у меня молодец, парни рождаются богатырями.
Она расцветает от слов мужа и уже не обращает внимания на стоны своей свекрови.

А потом было рождение самого младшего ребенка - Зои. И долго бы еще было благосклонно небо к этому многочисленному семейству, но началась Великая Отечественная война. В 1943 году Ясон героически погиб. Ему исполнилось тридцать пять лет. Гано осталась одна, с одиннадцатью малолетними детьми.

Голодали. Один раз в день Надежда жарила кукурузные зерна на сковороде. Все делилось поровну между всеми детьми. Летом было легче, появлялось второе блюдо. Варилась свекольная ботва или другая съедобная трава. Это называлось борщом. Но, не смотря на голодную жизнь, Гано вырастила настоящих богатырей. Она учила их бороться, устраивала между ними соревнования. Дети выросли сильными и здоровыми.

Как-то раз, будучи подростками, Герсан и Заур пересекали грузинскую деревню Серонис. Внезапно на братьев напали четыре местных жителя. Сзади, камнем по голове ударили Заура. Герсан быстро залез на дерево и отломал от нее здоровенный сук. Грузины долго молили о пощаде разьяренного парня. Куда там. Избиением не обошлось. Герсан заставил бравых вояк раздеться. Связав их одежду в узел, ребята возвратились домой, в Баккаты кау, с трофеями.

И выросли. Получились из них достойные люди. Хороших, добрых родителей себе выбрали малыши, спускаясь на землю. Настолько хороших и добрых, что пришли к ним без положенных буханок хлеба, им и без того были рады. Ясон и Гано.

Придет время, когда трагедия, потрясшая нас, скомкавшая судьбы, поглотившая жизни, станет далекой историей. Кое-что даже попадет в школьные учебники. А кое-что сотрется из памяти.
Но мы никогда не забудет событий, очевидцами и участниками которых нам довелось быть. Мы никогда не забудем наших друзей, в чью гибель долго не могли заставить себя поверить.
Мы расскажем о них своим детям. И детям детей расскажем. Чтобы помнили. Пусть помнят. Забыть – значит испытать вновь. [cut text=подробности]

ТРЕТЬЯ СТРОКА
Наступила ночь. Одна из тех бессонных тревожных ночей, когда люди еще вздрагивали и настораживались, заслышав далекий треск автоматных очередей. Это уже потом, через несколько месяцев, люди перестанут обращать внимание не только на сухую перебранку автоматов, но и на уханье, свист и разрывы гранат, мин, ракет, снарядов и прочей подобно гадости, предназначенье которой – убивать, убивать, убивать...
Свежевыпавший ослепительно белый снег добросовестно отражал бледный серебристый свет, излучаемый огромной толстушкой-луной, которая с искренним изумлением смотрела на людей и не могла понять, почему они убивают друг друга.
Словно перемигиваясь, холодно мерцали далекие звезды, и создавалось впечатление, что они хотят сказать: «Нас – мириады, нам нет числа, но места здесь хватит всем». Они любили людей. Людям было не до любви.
Бесик Уригашвили, корреспондент одной из ведущих советских газет, прибывший в горячую точку для освещения конфликта, не видел этих звезд. Он не мог их видеть. Он даже не собирался на них смотреть. У него было дело поважнее.
В репортерский блокнот друг за дружкой ложились торопливые строки: «Я стою, освещенный ярким светом электрической лампочки, и, может быть, именно в эту минуту в меня целится один из тех бесчеловечных осетинских экстремистов, которые уже привыкли проливать невинную грузинскую кровь...» Он любил опасность. Но не настоящую, а так, – чтобы потом можно было вспомнить и побахвалиться.
– Бесо! – позвал его водитель бронетранспортера, обещавший показать контролируемую грузинской милицией часть мятежного города.
Бесик торопливо сунул блокнот во внутренний карман, застегнул «молнию» куртки и забрался в пузо грозной машины. Он удобно устроился на место стрелка и довольно крякнул. Раздалось злобное урчание мотора и пятнистое чудовище двинулось.
Спецкор осмотрелся. Изнутри в БТРе было не так уж тесно, как он думал вначале. Ему даже немножко понравилось.
Бесик примостился у амбразуры так, чтобы наблюдать за происходящим на улице. Немного освоившись, он заметил еще и пулемет, дулом торчащий наружу. Мимоходом подумал о том, что при желании можно будет надавить на гашетку.
«Нажми на кнопку –
Получишь результат…»,
– промурлыкал он, но прервал песню, так как третью строку не смог вспомнить.
БТР долго блуждал по безлюдным темным улицам, где грузинские милиционеры, копошившиеся вокруг небольших костерков, время от времени посылали в сторону осетинских кварталов пьяные проклятия и автоматные очереди…
– Хочешь маленький сюрприз? – прервал водитель затянувшееся молчание.
Журналист вопросительно посмотрел на него и пожал плечами.
– Заворачиваю в осетинский сектор, – объявил водитель. Его спутник попытался было о чем-то спросить, но ответ прозвучал раньше:
– Даже не думай об этом. Если мы не будем стрелять, они примут нас за русских. А в них они не стреляют.
– Все заводы, кроме химического, находятся в их руках, – продолжал водитель. – Вот, слева – механический.
Бесик кивнул. Прожектор выхватил из мрака фигуры двоих юношей. Они были в гражданском, но один из них, с русыми волосами, показался спецкору русским, и он решил, что это солдаты ВВ МВД СССР. Тем более что на снегу он заметил и оружие.
«Интервью через амбразуру БТРа» – здорово звучит», – прикинул газетчик, представив заголовок своей статьи, и попросил водителя остановиться.
– Осетинские бандиты нарушают конституционные нормы, элементарные права человека, общечеловеческие ценности; как вы на это смотрите?
– Что?
«Нет, так не пойдет», – журналист пожалел о том, что начал разговор официальным, холодным тоном:
– Ребята, я из центральной газеты. У вас закурить не найдется?
– Нет. Мы не курим, – ответил тот, что повыше, который был вначале принят за русского солдата. Выраженный осетинский акцент явно его выдавал. Да и по ломающемуся мальчишескому голосу было понятно, что хлопцу нет еще восемнадцати, следовательно, он не является солдатом внутренних войск.
Бесик слегка растерялся:
– Вы что, – осетины?
– Да, – ответил другой, помладше.
Только теперь корреспондент увидел, что предметы, принятые им вначале за автоматы, на самом деле являются самодельными хоккейными клюшками.
Кровь хлынула в голову. Слепая ярость помутила рассудок. «Эти пацаны… голыми руками… У них ничего нет, а у нас есть все! Все! И мы не можем… не можем!!!» сердце бешено заколотилось в груди. Разум охватила неуемная всепоглощающая ненависть. Из глаз сыпались искры. Он был готов испепелить этот ненавистный город, весь мир, всю вселенную!

«Нажми на кнопку, –
Получишь результат»,

– пронеслось в его воспаленном мозгу. Он так и сделал. Пальцами нащупал гашетку пулемета и стрелял, стрелял…
Но первые огненные строки не легли в цель. Пацаны бросились в сторону механического завода. Чудовище заревело и с грохотом рванулось вслед за ними, остановившись лишь, когда его бронированное рыло разнесло металлические ворота.
Бесик почти инстинктивно выхватил невесть откуда взявшийся автомат, рванул боковой люк и бросился вслед за ребятами. Забежал во двор. Следы на тонком снегу вели по лестнице на второй этаж. Спецкор настиг беглецов около запертой двери. У него была секунда, что увидеть их глаза. В них не было ни страха, ни мольбы. «Как?! Как!! Эти пацаны, эти экстремисты!». Из горла автомата вырвались, рвались и рвались огненные всполохи. Он так и ходил в руках журналиста. Мальчишки лежали, убитые, в луже крови, неестественно раскинув руки. Бесика трясло. Он разрядил в них два рожка… Но этого ему было мало и он снова и снова нажимал курок до синевы, до онемения пальца, моля бога лишь о том, чтобы из дула вылетела еще хотя бы одна пуля…
Очнулся он только, когда тяжело взбежавший по ступенькам водитель потряс его за плечи и, стараясь глядеть в сторону, взял оружие из его рук.
Бесик посмотрел на звезды и потрогал пальцем бровь.
Несколько часов спустя, возвращаясь в Тбилиси, Уригашвили включил транзисторный радиоприемник в редакционном автомобиле:

«И когда кто-нибудь
вспоминал о войне,
Он топил свою совесть
В тяжелом вине,
Перед ним, как живой,
Тот парнишка стоял…»

Выключил. Заслал кассету в кассетник:

«Нажми на кнопку, –
Получишь результат.
И твоя мечта осуществится».

На следующий день центральные советские газеты, касаясь событий в Южной Осетии, походя, упомянули о гибели «двоих осетинских экстремистов». Газеты умолчали о том, что одному из них было семнадцать, а другому – шестнадцать. Это были просто дети. Автором сообщения был собственный корреспондент одной из центральных газет Бесик Уригашвили.
«Нажми на кнопку, –
Получишь результат,
И твоя мечта осуществится.
Нажми на кнопку,
Ну что же ты не рад?. .»
1992.

Уже после войны я видел на заводской лестнице следы этих пуль.

Посвящается солдатским матерям, чьи дети были, есть сейчас и, к прискорбию, будут на Кавказе Участников тех событий, которые изложены в рассказе почти с документальной точностью (жизнь — самый уникальный сочинитель), автор просит простить за их литературную обработку и надеется, что все они живы и находятся в добром здравии.

Глава 1

Сашка задремал над книгой, томик Лермонтова выпал из рук на линялую солдатскую простынь, а реальный Кавказ стоял бессменным часовым за облупленным окном санчасти.

Жгучее горское солнце медленно разорвало оковы осенних облаков и вновь завладело миром. И громадная долина, и сине-пепельные цепи гор, у горизонта уходящие в бесконечность, и матовая рябь беспокойного, шумевшего вразноголосицу Терека — ожили и преобразились под его приветливым, но властным взглядом. Не было ни ветерка, ни шороха, даже птицы умолкли и разлетелись. Над Кавказом воцарилась вселенская тишина.

Под Сашкиным светлым ежиком мелькали сны счастливого дембеля. Их пестрый сумбур не омрачала даже больная нога. С которой — было дело... [cut text=подробности]

Какой русский человек любит драться? Если только в минуту загуляя разойдутся забубенные головушки вширь и вкось. А чтобы просто так: не успел мигнуть, а на тебя налетели, да все разом, да галдят — и кто кулаком, а те ногами. К этому за полгода кавказской службы солдат Большов привыкнуть никак не мог — и относился к мордобоям с отвращением, но коли уж случалось... Черный пояс по каратэ оказывался очень даже кстати.

Продолжение

Хуыцау цæрæгойты куы сфæлдыста, уæд адæймагæн бахай кодта дæс æмæ ссæдз азы цæрæнбон. Адæймаг æнæфсис æмæ æнæразы кæм нæу - чысыл æм фæкастысты йæ царды азтæ, æмæ Хуыцаумæ балæбурæгау кодта.
- Ахæм чысыл цæрæнбон мын цæмæн бахай кодтай, - тыхстæй дзуры адæймаг.
- Кæд дын нæ фаг кæны, уæд дæлæ хæрæджы азтæй айс, - загъта йын Хуыцау.
Рацыд адæймаг хæрæгмæ азтæ курæг. Радта йын дзы, фæлæ йæм уыдонимæ дæр фаг нæ фæкастысты йæ цæрæнбонтæ. Хуыцау та йын афтæ:
- Дæлæ куыдзы азтæй дæр айс.
Райста куыдзы азтæй дæр адæймаг. Фæлæ уæддæр разы нæ уыд Хуыцауы уынаффæйæ. Бацыдис та йæм. Уый дæр та йын загъта:
- Омæ дын кæд фаг не сты, уæд ма дæлæ маймулийы азтæй дæр айс.[cut text=подробности]
Райста та адæймаг маймулийы азтæй дæр. Фаг æм нæ фæкастысты йæ цæрæнбонты азтæ уæд дæр, фæлæ Хуыцаумæ бацæуын æмæ ма дзы ракурын йæ цæсгом нал бахъæцыд.
Уæдæй фæстаэмæ адæймаг йæ царды бонтæ æрвиты лæджы, хæрæджы, куыдзы æмæ маймулийы цардæй: сывæллонæй бинонтæн вæййы æлдары бынаты, цы хуыздæр бахæра, цы хуыздæр скæнайыл фæархайынц, стæй дæр æнæмæт вæййы: йæ лæджы кармæ куы бацæуы, уæд æй бадомы хæрæджы куыст; уый фæстæ æнæбонæй никæй уал фæхъæуы æмæ куыдзау алцæмæдæр æнхъæлмæ кæсы; бынтон зæрондæй, куы ныхъхъырттæг вæййы, йæ зонд куы фæцæуы, уæд та маймулийы цард фæкæны.

Ирон æмбисонды хабæрттæ.

«ИУДЗИНАД» - ИУГÆНÆГ  ПАРТИ «ИУДЗИНАД»-Ы III CЪЕЗД
29 сентябры паддзахадон киноконцертон зал «Чермен»-ы уагъд æрцыдис Республикæ Хуссар Ирыстоны парти «Иудзинад»-ы III съезд.[cut text=подробности]
Съезды хайад райстой РХИ-йы Хицауады сæрдар Юри Морозов, РХИ-йы Парламенты Сæрдар Гасситы Знауыр, зонад-иртасæн институты директор, «Стыр Ныхас»-ы хуссар хайы разамонæг Гаглойты Роберт, РХИ-йы парти «Иудзинад»-ы сæргълæууæг Кокойты Зураб, æмæ æндæртæ.
Съезды куысты райдианы фидаргонд æрцыдис боны фæтк:
- РХИ-йы президентон æвзæрстыты æмæ æппæтадæмон референдум ауадзыны политикон парти «Иудзинад»-ы хайадист;
- РХИ-йы адæммæ республикон-политикон парти «Иудзинад»-ы Сидт райсын.
Съезд бацæуæн ныхасæй байгом кодта парти «Иу-дзинад»-ы сæргълæууæг Кокойты Зураб. Уый йæ раныхасы бæстон æрдзырдта ныртæккæ нæ республикæйы референдум ауадзынмæ æмæ президентон æвзæрстытæм куыст куыд цæуы, ууыл. Загъта, зæгъгæ, ныртæккæ нæ æмбæстæгты раз лæууы стыр вазыгджын хæс, кæцы аскъуыддзаг кæндзæн нæ адæмы хъысмæт. Банысан ма кодта уый дæр, æмæ парти «Иудзинад» кæй исы æмæ кæй исдзæн хайад нæ республикæйы цы политикон ивындзинæдтæ цæуы, уым: «Фæнды мæ рахицæн кæнын нæ партийы дыууæ здæхты: РХИ-йы президент цы реформæтæ уадзы, уыдонимæ æмархайд кæнын; æцæг адæмон парти суæвын, уымæн æмæ æхсæнады алы фæлтæр дæр иумæ куы уой, уæд иудзинады ис нæ тых. Мах алы хатт дæр фæхонынц президенты æмæ хицауады парти. Мах хæцæм РХИ-йы президенты политикæйы фарс. Æмæ æххæстæй æххæст кæнæм йæ фæндон, экономикæ сæндидзын кæнын æмæ нæ адæмы цардуагон уавæртæ фæхуыздæр кæнын».
Кокойты Зураб ма йæ раныхасы банысан кодта уый дæр, æмæ фæстаг азты нæ республикæйы бюджетон организацитæн сæ куыстмызд кæй фæфылдæр ис, фæндæгтæ, афтæ ма бирæ объекттæ цалцæггонд кæй цæуынц, уый.
Йæ раныхасы фæстæ инициативон къорд, кæцы регистраци уыдис централон æвзарæн къамисы, бахаста æппæтадæмон хъæлæсæппæрстмæ фарста: «Разы стут æви нæ, нæ республикæйы хæдбардзинады ныры статусыл, æмæ нæ дунеон æмæхсæнад банымайа»?
Прениты ма ныхасы бар лæвæрд æрцыдис нæ горæты фæндзæм астæуккаг скъолайы ахуыргæнæг Уалыты Розæйæн, ХИПУ-йы проректор, РХИ-йы Парламенты депутат Остъаты Джулетæйæн, зонад-иртасæн институты директор Гаглойты Робертæн, афтæ ма районты делегаттæн, студентон-фæсивæдон минæвæрттæн. Уыдонæй алчи дæр йæ раныхасы бæстон æрдзырдта референдум æмæ президентон æвзæрстыты тыххæй, ома, Хуссар Ирыстоны æмбæстæгты раз кæй лæууы стыр хæс, сæ республикæйы хæдбардзинадмæ аккаг хайбавæрд бахæссын. Нæ хъæуы рох кæнын уый, цы хуызы нæм бафтыдис нæ хæдбардзинад. Загътой, ныфс сæ кæй ис, æмæ 12 ноябры нæ æмбæстæгтæ кæй сараздзысты раст æвзæрст.
Съезды ма ныхасы рацыдис РХИ-йы Хицауады Сæрдар Юри Морозов. Йæ раныхасы уый бахатыд съезды делегаттæм, цæмæй уыдон лæмбынæгдæр кусой нæ æмбæстæгтимæ æмæ сæ зонгæ кæной референдум æмæ президентон æвзæрстыты ахсджиагдзинады тыххæй. Банысан ма кодта уый дæр, æмæ Хуссар Ирыстоны къухдариуæгад кæй аразы æппæт дæр, цæмæй нæ æмбæстæгтæ цæрой сабыр æмæ æдасæй.
Парти «Иудзинад»-ы III съезды хайадисджытæ райстой Сидт Хуссар Ирыстоны адæммæ.

ВЛАДИМИР ПУТИН:
«Тырнынц, куыд риссагдæр ын уа, афтæ Уæрæсейы фелхынцъ кæнынмæ æмæ дзы за-гъд ракъахынмæ æмæ афтæ чи аразы, уыдон та, æвæццæгæн, æнхъæлынц Уæрæсейы политикæйы антиуырыссаг здæхт дзуапп дæтты гуырдзиаг адæмы интерестæн. Гъе, фæлæ, мæнмæ гæсгæ, уый афтæ нæу.
Уыцы адæймæгтæ афтæ хъуыды кæнынц, æмæ сæ фæсарæйнаг спонсорты агъуысты уæвгæйæ, уыдонæн сæ бон у сæхи иттæг хорз æмæ æдасæй æнкъарын. Æвæццæгæн, ис ахæм тыхтæ, кæцытæ архайынц ног æмæ ног кризистæ аразыныл, афтæ æнхъæлгæйæ, ома уымæй адæмы хъусдард фæиппæрд кæндзысты зæронд проблемæтæй.
Чизоны, цыбыррæстæгон планы уымæн уа ахæм ахадындзинад, фæлæ бынтон раст у, уый дунейы зæронд æмæ фаг егъау кризис-тæ скъуыддзаг кæнынæн кæй нæ феххуыс уыдзæн, уый».

«АУДЫНДЗИНАД» СЫЛ
АУДЫ
Ныййарæг мад. Ацы иунæг дзырд фехъусгæйæ дæр адæймагыл хъарм уддзæф æрбакæлы, зæрдæ царвы къæрттау атайы.
Адæймаг рухс дунемæ кæй фæрцы фæзыны, æмæ йын уый фæстæ йæ цард нывондæн чи фæхæссы, æппæт йæ зæрдæйы тæгтæй кæимæ баст вæййы йæ царды кæронмæ, уый у ныййарæг мад.
Мадæй зынаргъдæр, уымæй адджындæр, уымæй фæлмæндæр æмæ уарзæгойдæр зæххы къорийыл ницы ис. Мады аккаг дзырдтæ ничи æрымысдзæн, йæ аккаг лæггад ын ничи бакæндзæн.
Ныййарæджы зæрдæ бирæ тæгтæй баст у йæ зæнæгимæ. Йæ уарзонад сæм хурау никуы æмæ никæд нымæг кæны. «Ныййарæгæн аргъ кæнын хъæуы», «Ныййарæджы ныхасыл дыууæ дзурæн нæй», «Ныййарæджы лæггад ницæмæй ис бафидæн», ацы æмæ æндæр зондамындтæ ныййарæджы тыххæй æнæхъуаджы нæ баззадысты.
Адæймаджы царды ныййарæджы стыр нысаниуæг хынцгæйæ, нæ президент Кокойты Эдуард уымæн расидт 2006 аз «Мады аз»-æй дæр.
Гъе, фæлæ ныййарæджы стыр уарзтæн куыд саргъ кæнынц зæрыбоны, йæ тых, йæ хъару æгасæй дæр цы хъæбултæн снывонд кæны, уыдонæй иуæй-иутæ та?
Сæ ныййарджытæ куы æрхауынц, куы æррынчын вæййынц, сæ сæр сæ куынæуал фæхъæуы, уæд сын комкоммæ фæзæгъынц, «мæн ма джиздар, æмæ дæ кæмфæнды уым цæр, дæ фæндаг раст». Ахæм хъæбултæй ферох вæййы, кæддæр йæхæдæг дæр зæронд кæй кæндзæн, йæхи дæр уыцы кармæ цæуын кæй хъæуы. Йæхæдæг йæ ныййарджытæн куыд лæггад кæна, афтæ лæггад кæндзысты уымæн та йæ кæстæртæ. Æмбисондæн баззад «Дæ фыдæн цы фæуай, дæ фырттæ дын уый фæуыдзысты».
Цы гæнæн ис. Бирæйæн йæ цард амондджын вæййы зæрыбоны, бирæйæн та мæстаг æмæ хъизæмайраг.
Йæ царды бонты æфхæрд чи баййæфта, æвæгæсæгæй чи баззад æмæ йæ сывæллæттæ кæуыл суæлæхох сты, ахæм зæрæдтыл ауыдыны хæс йæхимæ райста нæ республикæйы разамынад.
Хъайтарты уынджы кæрон сын цы сæрмагонд хæдзар ис, «Аудындзинад», зæгъгæ, уым сын цæрынæн арæзт цæуы æппæт уавæртæ дæр. Ахæм аудындзинад уыдон, фыццаджыдæр, æнкъарынц ацы уагдоны кусджытæй.
Хæдзары фойейы цы фæлмæн диван æвæрд ис, уым арæх фæбадынц зæ-рæдтæ. Ныр дæр та дзы цалдæры уым бадгæ баййæфтон. Иу цасдæр алæууыдтæн, нæ сæм бацыдтæн æввахс, нæ мæ бафæндыд сæ сабыр ныхас сын фескъуынын. Фæкомкоммæ мæм сæ иу, йæ цæстытæ мæ нал иста. Чизоны цæуыл ахъуыды кодта... Æввахс сæм бацыдтæн æмæ нын ныхас ацайдагъ, стæй, æдзынæг мæм чи ныккаст, уыцы сылгоймаджы афарстон: - «Мæ мады хай, æвæццæгæн, дын чызг нæй?» Уымæн йæ цæстытæ цинæрттывд фæкодтой: - ис мын, ис, цыппар чызджы. Сæ иу ам æввахс цæры æмæ йæм бауайын, стæй та раздæхын фæстæмæ ардæм.
Мæнæ, чысыл фалдæр дыууæ нæлгоймаджы бадынц, зæхмæ ныккастысты, цыма дзы исты суынынмæ хъавынц. Сæ иу йæ роцъо йæ лæдзæгмæ быцæу радта. Куы сæ фарстон зæнæг сын ис, уæд сæ иу мидбылхудгæ бакодта, дыууадæс, дыууадæс мын сты, зæгъгæ.
- Къуырма, уый дæ дæхи сывæллæттæй фæрсы, йæ сæрыл хæрдмæ схæцыд, афтæмæй йыл сбуцтæ кодта иннæ зæронд лæг.
- Æмæ сæ цы уæлдай ис, уыдоны сывæллæттæ мæн не сты, ныр йæ хъæ-лæс фæбæрзонддæр фыццагæн...
Азылдтæн иннæ рынчын зæрæдтыл дæр. Аныхæстæ кодтон семæ. Алкæйы дæр сæ фæндыд йæ дзуринæгтæ зæгъын. Чи сæ йæ низы кой кæны, чи та - йæ царды.
- Хæдзæрттæ, стыр хæдзæрттæ фæцарæзтон, фæфыдæбон сыл кодтон, æмæ кæсыс, абон кæм æрвитын мæ бонтæ, - сдзырдта нырма æйттмардзæ хæдзардарæг чи у, ахæм сылгоймаг æмæ йæ уадултыл ныггæр-гæр кодтой ставд цæссыгтæ.
- Кæмæй дæ, куы йæ афарстон, уæд йæ кæуынæй фæлæууыд. Габойтæй, мæ ном та Циалæ хуыйны. Чъаребы цардтæн, зоныс кæм ис Чъареб? Ус мыл йæхæдæг фарстатæ ныккалдта æмæ сын дзуапмæ дæр йæхæдæг фæраздæр. Уартæ Сатихъары хъæуæй мидæ-мæ цъала-цъала куы бацæуай, уæд уым ис. Иу чызг æмæ мын 5 лæппуйы ис. Гуырдзиаг лæг мын уыд. Мæ лæппутæй дыууæ фаззæттæ сты. Охх, куыд сæ æрымысын. Тынг мæ фæнды сæ уынын. Ныр сæ кæдæй нырмæ нал федтон. Куыддæр гуырдзиаг-ирон хæст райдыдта, афтæ мæ мæ лæг цæрын нал уагъта, ацу, дам, мæ хæдзарæй, ды дæр ирон дæ, зæгъгæ. Куы йæ афарстон кæдæм, уæд мыл ныхъхъæр кодта, уартæ Дзæуджыхъæумæ, æппæт ирæтты дæр уырдæм æрвитдзысты. Æмæ ацыдтæн Дзæуджыхъæумæ. Фæлæ мæм уым дæр ничи æнхъæлмæ каст æмæ ардæм æрбахаудтæн, - æмæ та ус ныммарой кодта.
Æхсæз сывæллоны мад. Се ‘хсæн хъен дурау слæууыд национ фыдæхдзинад. Царды бирæ диссæгтæ ис. Фæлæ ма уымæй диссагдæр цы уа, ныййарæг цыфæнды нацийæ куы уа, уæддæр йæ ном йæ уæлæ ис...
Афтæ у, куы ма йæ загътон, ныййарæджы зæрдæ æппæт тæгтæй дæр баст у йæ хъæбултимæ. Иу зæронд усæн та цы ног хуыссæнцъæрттæ радтой, уыдоны рафтыдта йæ хуыссæнгæрзтæй æмæ сæ адавта, ацы горæты йын цы чызг цæры, уымæн.
Мæнгард у, æвæдза, цард. Цымæ уыцы аудындзинад цæуылнæ у дыууæрдæм мад æмæ хъæбулы ‘хсæн?
Дарддæр азылдтæн сæ хатæнтыл. Зын уыд, тынг зын сæ сабыр, фæлæ сæ комкоммæ цæстæнгас уромын. Куыд æнхъæлут, иу стæмтæй дарддæр сын ис сывæллæттæ, бирæ кæстæрты кæстæртæ... Æгæрыстæмæй дзы разынд ахæмтæ дæр, сæ пенси сын чи æрдомы æмæ ахæссы.
Зæрæдты хæдзары дохтыр Уалыты Лидæ нын куыд радзырдта, афтæмæй цас сæ бон у, уымæй архайынц балæггад сын кæной, ууыл. Хæлццух не сты. Хицауад сæм уыцы хъуыддаджы йæ хъус хорз дары. Цæмæй ноджы хуыздæр ифтонг цæуой, уый тыххæй ам хъомыл кæнынц хуытæ дæр.
Низтæ æмхиц вæййынц зæронд адæймагмæ, фæлæ хосы фыдæй, фæкæсыны тыххæй амы цæрæг зæрæдтыл ницы æрцæуы. Се ‘нæниздзинадмæ сын йæ хъус дары дохтыр Уалыты Лидæ. Нæ республикæйы æнæниздзинады министрад сын æрвылмæй дæр рахицæн кæны хостæ. Афæдз дыууæ хатты сын графикмæ гæсгæ ауадзынц бæстон медицинон басгæрст. Æрвылмæй та сæм æрцæуы æмæ сæ бабæрæг кæны нæ республикæйы соматикон рынчындоны сæйраг дохтыры хæдивæг Хъæцмæзты Заирæ. Гуманитарон æххуыс сын бакæны хъахъхъæнынады министрад. Уый тыххæй æгæрон бузныг сты Анатоли Баранкевичæй.
Амы цæрæг зæрæдтæ, кæд æмбæлон лæггад æййафынц, уæддæр зæрæдты хæдзары нырма ис аиуварс кæнын кæй хъæуы, ахæм проблемæтæ дæр. Цæвиттон, уæлæмæ чи нæ сты, ахæм уатон зæронд адæймæгтæн хуыссæнтæ сумæл вæййынц, тагъд базæронд вæййынц æмæ уымæ гæсгæ сæ гобантæ ногтæй ивинаг фæвæййынц. Раздæр сын уый тыххæй уыдис сæрмагонд сур-гæнæн. Ныр сæ разы слæууыд уыцы проблемæ. Гобантæ та тагъд-тагъд æл-хæныны фадат нæй. Рæстмæ ифтонг не сты нуазыны донæй дæр.
Æрбалæудзæн зымæг æмæ уымæ дæр сæхи цæттæ кæнынц, æрбаластой сын суг. Фарон зымæг сын æвæрд уыдис 16 пецы, ныр сын сæ фæфылдæр кæндзысты æмæ зæрæдтæ æдыхст цард кæндзысты.
Афтæ у цард. Хъысмæт алкæй æмхуызон нæ барæвдауы, уæлдайдæр та зæрыбонты. Фæлæ ууыл архайынц ам, зæрæдтæ æмæ æвæгæсæгты пансионат «Аудындзинад»-ы.

ХЪУЫЛЫМБЕГТЫ Торез
Хъыгаг хабар нæм æрыхъуыст Мæскуыйæ. Дæргъвæтин уæззау рынчыны фæстæ не 'хсæнæй фæхъуыд Хъуылымбегты Торез Георгийы фырт, Республикæ Хуссар Ирыстоны сырæзты гуырæныл чи лæууыд, ахæм адæймаг. Уый стыр зиан у æмткæй ирон адæмæн.
Хъуылымбегты Торез Георгийы фырт æппæт йæ цард снывонд кодта йæ радтæг адæмæн лæггад кæнынæн. Уый тох кодта йæ Райгуырæн бæстæйы хæдбардзинадыл æмæ историйы иууыл уæззаудæр рæстæджы слæууыд расидгæ Республикæ Хуссар Ирыстоны уæлдæр хицауады сæргъ.
Хъуылымбегты Торез Георгийы фырт райгуырд 1938 азы 2 сентябры горæт Цхинвалы Хуссар Ирыстоны Паддзахадон педагогон институты ахуыргæнджыты бинонты 'хсæн. 1957 азы уый каст фæцис Цхинвалы 2-аг астæуккаг скъола æмæ уыцы аз ахуыр кæнынмæ бацыд Хуссар Ирыстоны Паддзахадон педагогон институтмæ историон-филологон факультетмæ æмæ йæ каст фæцис 1962 азы. Йæ фæллойадон архайд Хъуылымбегты Торез райдыдта Хуссар Ирыстоны арæзтадон управленийы æндæр æмæ æндæр куыстытæ æххæстгæнæгæй, цыран бакуыста 1959 азæй 1962 азмæ. Уый фæстæ службæ кодта Советон Æфсады рæнхъыты Германы мидæг Советон Æфсæдты къорды сконды.
1965 азæй 1969 азмæ куыста фæскомцæдисы органты бæрнон бынæтты - уыд фæскомцæдисы Хуссар Ирыстоны обкомы агитаци æмæ пропагандæйы хайады сæргълæууæджы хæдивæг, организацион хайады сæргълæууæг. Уый фæстæ æвзæрст æрцыд фæскомцæдисы Цхинвалы горкомы фыццаг секретарæй.
1969 азæй 1973 азмæ Хъуылымбегты Торез уыд партион куысты. Уый лæууыд партийы Цхинвалы горкомы организацион хайады сæргъ æмæ 1973 азæй та куыста Цхинвалы горæххæсткомы сæрдарæй.
1976 азы уый каст фæцис СЦКП ЦК-йы Уæлдæр партион скъола. Уый фæстæ суанг 1983 азмæ куыста Хуссар Ирыстоны телеуынынад æмæ радиоалæвæрдтыты фæдыл комитеты сæрдарæй. Гъе, фæлæ Хуссар Ирыстоны социалон-экономикон рæзтæн аргъ кæныны хъуыддаджы йæ принципиалон позицийы фæстиуæгæн ист æрцыд йæ бынатæй æмæ æртæ азы дæргъы уыд æгуыст.
1986 азæй 1990 азмæ куыста Цхинвалы 2-аг астæуккаг скъолайы директорæй, цыран æй тынг уарзтой æмæ йын стыр аргъ кодтой ахуыргæнджытæ æмæ ахуыргæнинæгтæ.
1990 азы октябры Хъуылымбегты Торез æвзæрст æрцыд Хуссар Ирыстоны адæмон депутатты советы рæстæгмæ æххæсткомы сæрдарæй æмæ декабры та Республикæ Хуссар Ирыстоны Сæйраг Советы Сæрдарæй.
1991 азы январы йæ фæсайдтой, афтæмæй йæ акодтой Тбилисмæ æмæ йæ ахæстоны ныппæрстой. Ахæстоны уæвгæйæ йæ «дунеон амнисти» банымадта 1991 азы намысы 1-аг ахстыл.
1992 азы 9 январы дунеон дзыллæйады æндæвдады фæрцы Гуырдзыстоны Гамсахурдиайы режим раппарыны фæстæ Хъуылымбегты Торез сæрибар æрцыд æмæ æрыздæхт йе службæйон хæстæ æххæст кæнынмæ.
1993 азы 23 сентябры Республикæ Хуссар Ирыстоны Сæйраг Советы уынаффæмæ гæсгæ Хъуылымбегты Торез Георгийы фырт сæрибар æрцыд Республикæ Хуссар Ирыстоны Сæйраг Советы Сæрдары бынатæй. Уый фæстæ уыд горæт Мæскуыйы, цыран дарддæр кодта æхсæнадон-политикон архайд.
Торез Георгийы фырты лæггæдтæн стыр аргъ скодтой Ирыстоны разамынд æмæ адæм.
Хъыгагæн, Хъуылымбегты Торез нæ фæцард йæ ахсджиаг бæллиц сæххæст кæныны Республикæ Хуссар Ирыстоны дунейы банымайыны онг.
Йæ ном никуы ферох уыдзæн æмæ йын сыгъзæрин дамгъæтæй фыст æрцæудзæн нæ республикæйы историйы. Йæ рухс ном цæрдзæн канд Ирыстоны нæ, фæлæ ма Уæрæсейы бирæ къуымты, нæ ферох уыдзæн, чи йæ зыдта, уыдонæй.

Кокойты Э. Дж., Гасситы З. Н., Морозов Ю. И., Мамиты И. Д., Кокойты Т. А., Санахъоты Г. Д., Джыгкайты Дж. В., Хæбæлаты А. К., Миндзайты М. М., Цхуырбаты В. Ш.

РЕСПУБЛИКÆ ХУССАР ИРЫСТОНЫ ХИЦАУАДЫ
БАРДЗЫРД
1. Арæзт æрцæуæд Хуссар Ирыстоны Паддзахадон æмæ æхсæнадон архайæг, Республикæ Хуссар Ирыстоны Сæйраг Советы раздæры сæрдар Хъуылымбегты Торез Георгийы фырты бавæрыны фæдыл паддзахадон къамис ахæм скондæй:
Мамиты И. Д. - Республикæ Хуссар Ирыстоны Парламенты Республикæ Хуссар Ирыстоны Президенты æххæстбарджын минæвар (къамисы сæрдар).
Кокойты Т. А. - Республикæ Хуссар Ирыстоны Парламенты Сæрдары хæдивæг.
Санахъоты Г. Д. - Республикæ Хуссар Ирыстоны Хицауады Сæрдары хæдивæг.
Джыгкайты Д. В. - Республикæ Хуссар Ирыстоны æнæниздзинад хъахъхъæнын æмæ социалон рæзты министр.
Хæбæлаты А. К. - Республикæ Хуссар Ирыстоны финансты министр.
Миндзайты М. М. - Республикæ Хуссар Ирыстоны мидхъуыддæгты министр.
Цхуырбаты В. Ш. - горæт Цхинвалы администрацийы сæргълæууæджы хæстæ æххæстгæнæг.
2. Хъуылымбегты Торезы бавæры-ныл хæрдзтæ фыст цæуынц паддзахады хардзæй.
Республикæ Хуссар Ирыстоны
Хицауады Сæрдар Юри МОРОЗОВ
Горæт Цхинвал,
2006 азы 3 октябрь

ЙÆ ТЫХЫ БАЦЫД БЛОКАДÆ.ТБИЛИС
НЫМАЙЫ ЗИÆНТТÆ
Уæрæсейы транспорты министрад 2 октябры 24 сахатæй æрурæдта Гуырдзыстонимæ æфсæнвæндагон, денджызон, авиацион æмæ автомобилон бастдзинад, хъусын кæны Уæрæсейы транспорты министрады пресс-службæ. Ахæм уынаффæйы аххосæгты тыххæй министрад ницы хъусын кæны. Æндæр ведомствоты дзурынц, зæгъгæ, аххосæгтæ бындуронæй уыдысты техникон, зæгъæм, Уæрæсейы аэроновигацийы сæргълæууæг Александр Нерадько фехъусын кодта, зæгъгæ, уынаффæ баст у уæлдæфон тыгъдадæй гуырдзиаг пайдагæнджыты рæзгæ дебиторон хæсимæ. Уый куыд загъта, афтæмæй аргъæвдгонд хæс у 3,6 милуан долларæй фылдæр æмæ æнæуый хæс та хизы 176 мин долларæй, уыимæ уæлдæфон бастдзинад æруромыны æмгъуыдтæ бæлвырд цæудзысты, хæс бæстон кæныны тыххæй фарст скъуыддзаг куыд æрцæуа, уымæ гæсгæ. Уæрæсейы авиокомпанитæ «Сибирь» æмæ «Аэрофлот» аивтой æввахс рейстæ Мæскуыйæ Тбилисмæ. Авиокомпани «Пулково» дæр аивта æппæт æввахс рейстæ Петербургæй Тбилисмæ. Пе-тербургы авиокомпанийы хæдтæхджытæ Тбилисмæ тахтысты къуыри дыууæ хатты дыццæджы æмæ майрæмбоны.
Рæстæгмæ графикæй ист цæуы, «Мæскуыйæ Бакомæ» поезды сконды чи цыд, «Мæскуыйæ Тбилисмæ» уыцы дыууæ вагоны. Уæрæсейы æфсæнвæндаг æрурæдта бастдзинад дыууæ бæстæйы 'хсæн. Уымæй дарддæр ма Уæрæсейы æфсæнвæндаг ацы азы цыппæрæм кварталы нал æлхæндзæн, электровозтæ цалцæг кæныны сæраппонд Тбилисы электровозтæ цалцæггæнæн заводы комплектгонд чи цыдысты, уыцы серитæ «ВЛ-10» æмæ «ВЛ-11». Æлхæнинæгты гуырахст уыд 100 милуаны аргъ æмæ, фыццаджыдæр уыцы заказ «уыд Советон Цæдисы раздæры партнерты фарсхæцыны сæраппонд хæларадон къахдзæф», - фехъусын кодтой компанийы.
Æфсæнвæндæгтæ æмæ авиациимæ иумæ Гуырдзыстоны Уæрæсейы хуссар хайы къорд горæттимæ æмиу кодтой рейсон дунеон автобустæ æмæ маршрутон такситæ. Уыдон нал цæудзысты. Уымæй дарддæр ма «Уæрæсейы пост» дæр æрурæдта Гуырдзыстонимæ постон бастдзинад, ацы бæстæйæ Уæрæсемæ æрвыст чи цыд, уыцы постон æрвитæггæгты æдасдзинады домæнтæн дзуапп чи нæ лæвæрдта, ахæм цыдæртæ кæй уыд, уый аххосæй. Пресс-службæйы хъусынгæнинаджы нысан цæуы, зæгъгæ, «Уæрæсейы пост» бакодта посткусын æмæ сæ сорттæм гæсгæ хицæн кæныныл контроль кæныны уæлæмхас мадзæлттæ.
Дыууæ бæстæйы 'хсæн постон æр-витæггæгтæ фактон æгъдауæй урæд цæуынц, цалынмæ Гуырдзыстон æмбæлон мадзæлттæ райса, уæдмæ. Уымæй дарддæр ма Гуырдзыстоны территорийы систематикон æгъдауæй лæвæрд нæ цæуынц, Уæрæсейы Федерацийæ æрвыст чи цæуы, уыцы постон æхцайы æрвитæггæгтæ. «Уæрæсейы пост» 2 октябрæй уромы Гуырдзыстонимæ постон æрвитæггæгтæ, цалынмæ уавæртæ рабæрæг уой, уæдмæ. Афтæмæй Гуырдзыстон, гæнæн ис, æмæ æфтиæгтæ мауал иса йæ территорийыл Уæрæсейы нефть æрвитыны тыххæй. Газет «Твой день»-æн зындгонд куыд ссис, афтæмæй Уæрæсейы разамынд ныртæккæ ныхас кæны Азербайджаны президент Ильхам Алиевимæ, цæмæй Азербайджанмæ нефть æрвыст цæуа Гуырдзыстоныл нæ, фæлæ Новороссийскыл.
Зæрдыл æрлæууын кæндзыстæм уый, æмæ 4 октябры Паддзахадон Думæ кæй æркаст, хицауадæн хицæн бæстæтæ кæнæ районтæн бангон æмæ постон æхцайы æрвитæггæгтæ ма уадзыны бар чи дæтты, бангон закъондæттынадмæ ахæм барасткæнинæгтæм. Паддзахадон Думæйы спикер Борис Грызлов куыд фехъусын кодта, афтæмæй уыцы уынаффæ райст æрцыд Гуырдзыстоны разамынды политикæйы аххосæй. Паддзахадон Думæйы депутаттæ æнæмæнгыл нымайынц, цæмæй уыцы политикæйæн дзуапп радтой экономикон мадзæлттæй. Уæдмæ та уал Гуырдзыстон нымайы, Мæскуы йын цы транспортон блокадæ бакодта, экономикæйæн уымæй ракæнгæ зиæнттæ.
Гуырдзыстоны национ бангы арæзт æрцыд, Уæрæсейы Федерацийæ бангон æхцайы æрвитæггæгтæ Уæрæсе куынæ уал уадза, ахæм рæстæджы мадзæлттæ бакусыны фæдыл кусæгон къорд. Национ банг куыд хъусын кæны, афтæмæй уыцы кусæгон къорд сбæл-вырд кæндзæн Гуырдзыстоны экономикæйæн ахæм мадзалы аххосæй ракæнгæ зиæнттæ.
Национ бангы куыд фехъусын кодтой, афтæмæй ацы аз 8 мæйы дæргъы Уæрæсейæ Гуырдзыстонмæ ахыгъдæуыд 219 милуан доллары бæрц (æппæт æрвитæггæгты 67 проценты), афтæмæй та Америкæйы Иугонд Штаттæй йæм æрырвыстæуыд 32 милуан доллары (9,8 проценты), Грецийæ - 9,9 милуан доллары (3 проценты).

ЦОЦИТЫ БАРИС : «ХУССАР ИРЫСТОН НÆ ХЪАВЫ
НЫРЫ ЭТАПЫ БАДЗЫРДОН ПРОЦЕССÆЙ РАХИЗЫНМÆ...»
Цыма Хуссар Ирыстон бадзырдон процессæй хизы, уый тыххæй дзыллон информацийы цы хъусынгæнинæгтæ фæзынд, уыдон комментари кæны гуырдзиаг-ирон хъаугъа æрбæстон кæныны фæдыл Æмхæццæ контролон къамисы Хуссар Ирыстоны хайы æмсæрдар Цоциты Барис:
«Хуссар Ирыстон нæ хъавыд æмæ нæ хъавы бадзырдон процессæй рахизынмæ. Гъе, фæлæ фæстаг рæстæджы Гуырдзыстоны архайдтытæ здæхт сты уымæ, цæмæй хæлд æрцæуа бадзырдон процессы уæвæг формат. Ацы хъуыддаджы фидар кæны уый, æмæ фæстаг æртæ мæйы дæргъы Гуырдзыстоны делегаци хæлдта Æмхæццæ контролон къамисы сплангонд рабадтытæ æмæ 12 -13 октябры Дзæуджыхъæуы чи хъуамæ уа, уыцы фембæлды Гуырдзыстоны делегаци ахæм æнæконструктивон куыст куы фенын кæна, уæд уый фæстæ Хуссар Ирыстоны делегаци сараздзæн æмбæлон хъусынгæнинаг. Ныры этапы та Хуссар Ирыстоны делегаци архайы ууыл, цæмæй дарддæр кæна бадзырдон процесс æмæ къухтæ фыст æр-цæуа хæстон архайдтытæ не сног кæныны тыххæй суагъæйыл, цæмæй мах дарддæр кусæм гуырдзиаг-ирон хъаугъа сабырæй æрбæстон кæныны иумиаг программæ бакусыныл».

АБХАЗ ДОМЫ, ЦÆМÆЙ ГУЫРДЗИАГ ÆФСАД КЪОДОРЫ КОМÆЙ РАКОНД ÆРЦÆУОЙ
Абхаз æрурæдта бадзырдтæ Гуырдзыстонимæ, цалынмæ гуырдзиаг æфсад аконд не 'рцæуа Къо-доры комæй, уæдмæ - хъусын кæны республикæйы президенты пресс-службæ. «Сухум сног кæндзæн бадзырды процесс, кæд æмæ Гуырдзыстон фæстæмæ раздæхдзæн раздæры бадзырдтытæм, уыцы нымæцы дунеон бæстæты хайадистæй», - банысан кодтой пресс-службæйы.
Хæдбар республикæйы æддагон хъуыддæгты министр фехъусын кодта - «Къодоры комы гуырдзиаг æфсады баконд у не 'хсæн уæвæг сæйраг сразыдзинæдты фехалын. Уыдон æххæст куынæ цæуой, уæд цы пайда у дарддæр кæнæм бадзырдты процесс»?
Уæ зæрдыл уын æрлæууын кæндзыстæм, ацы аз июлы мæйы Къодоры комы президенты бартæ æххæстгæнæг Эмзар Квицианийы ныхмæ спецопераци ауадзыны æфсонæн Къодоры коммæ баконд кæй æрцыд Гуырдзыстоны хъахъхъæнынады мини-страды æфсад. Ацæугæ къуырийы Къодоры комы уæллаг хай Гуырдзыстоны президент Михаил Саакашвилийы бардзырдмæ гæсгæ рахуыдтой Уæллаг Абхаз, ацы хъуыддаг йæ фæдыл расайдта протест Сухумы рдыгæй.
«Новый регион»

АБХАЗИМÆ ИУМÆ ХУССАР ИРЫСТОН ДÆР ÆРУРÆДТА БАДЗЫРДТЫТÆ ГУЫРДЗЫСТОНИМÆ
Хуссар Ирыстоны Президент Кокойты Эдуард фехъусын кодта, зæгъгæ, кæд æмæ Абхаз æнæ-разыдзинад равдыста Гуырдзыстонимæ бадзырдты процесс адарддæр кæныныл, уæд йæ республикæ дæр æруромдзæн диалог Тбилисимæ.
«Фæстаг рæстæджыты Хуссар Ирыстон рацыд инициативæимæ ÆКК-йы æмсæрдæртты фембæлды тыххæй Цхинвалы, афтæ ма республикæйы къухдариуæгад бахатыд Гуырдзыстоны хицауадмæ, цæмæй хæстон риторикæйыл сæ къух сисой, сбадой бадзырдты фынгы фарсмæ æмæ ссарой компромисстæ, кæцытæ сын бар ратдзысты диалог адарддæр кæнынæн. Фæлæ хъыгагæн, Гуырдзыстоны къухдариуæгад дзуапп нæ радта махæн иунæг инициативæйæн дæр» - загъта Кокойты Эдуард «Интерфаксæн» къуырисæры.

КУЫСТУАРЗАГ КОЛЛЕКТИВ
Нæ горæты сывæллæтты 17-æм рæвдауæндоны рæзты адæймаг куы фæцæйцæуы, уæд дардмæ дæр банкъары, ам хæдзардзин адæймæгтæ кæй змæлы, уый: алцы дæр дзы у сыгъдæг, хæрзæфснайд. Дыууææттæгуæлæ агъуысты сыгъдæг æфснайд кæрты бæлæсты бын аууæтты сывæллæттæ цардæфсæстгъуызæй куы фæхъазынц, уæд сæ зæрдæ рухс кæны. Рæвдауæндоны кусы, хъомыладон куысты хорз фæлтæрддзинад кæмæ ис, ахæм хъомылгæнджытæ. Куыстæмхиц коллективæн арæхстджын разамынд кæны, ацы хъуыддаджы стыр фæлтæрддзинад кæмæ ис, ахæм зæрдæхæлар сылгоймаг Джиоты Залинæ. Уый ныр 30 азæй фылдæр кусы сывæллæттимæ æмæ дзы алкæй дæр æмбары, мад йæхи сывæллæтты куыд фембары, афтæ. Ахæм иузæрдион разамындæн зæрдæрухс лæггадæй дзуапп дæттынц рæвдауæндоны хъомылгæнджытæ-республикæйы сгуыхт ахуыр-гæнæг Челехсаты Зинаидæ, иннæ кусджытæ Плиты Жаннæ, Гаглошвили Заирæ, Козаты Оля, Еналдыты Назирæт æмæ æндæртæ. Хистæр кар сывæллæтты ныридæгæн цæттæ кæнынц скъоламæ бацæуынмæ: амонынц сын кæсын, фыссын, нымайын, кæстæр кар сывæллæттæ та алыгъуызон хъæлдзæг хъæзтытæй сæхи ирхæфсынц, аргъæуттæ æмæ цардуагон хъæзтыты руаджы сæхи цæттæ кæнынц сомбоны стыр цардмæ.
Сывæллæттæн сæ музыкалон æнкъарæнтæ райтынг, раргом кæныныл зæрдиагæй кусы музыкæйы ахуыргæнæг Шахпаронова Екатеринæ. Уый сывæллæттæн амоны музыкæйы сусæгдзинæдты фыццаг къæп-хæнтæ.
Сывæллæттæн æрвылрайсом дæр вæййы хъæл-дзæг æмæ, хъомылады æнкъарæнтæй хъæздыг чи вæййы, ахæм райсомон мадзæлттæ (утренниктæ). Уыдонæн разамынд фæкæны фæлтæрд хъомылгæнæг Челехсаты Зинаидæ.
Ацы рæвдауæндоны æппæт дæр у нывыл: хатæнтæ сты райдзаст, фæлыст сты, сывæллæтты хъомылады нырыккон уавæртæ цы домынц, ахæм ифтонггæрзтæй, сæ улæфт кæм уадзынц, уыцы хатæны ис æппæт кары сывæллæтты хъазынæн, хиирхæфсынæн цыдæриддæр хъæуы, ахæм ифтонггæрзтæй, хъазæнтæй.
Мах бацымыдис кодтам, сывæллæттæн хæринаг кæм кæнынц, уыцы хатæны уавæрмæ. Æппæт дæр дзы у нывыл. Ам, сывæллоны рæзгæ организм цы домы, ахæм дзадджын æмæ хæрзад хæринæгтæ аразынц фæлтæрд хæринаггæнджытæ Гæджиты Маринæ æмæ Козаты Аллæ. Нырма нæ республикæйы экономикæ кæд æмбæлон æмвæзадыл æвæрд нæу, уæддæр республикæйы разамонджытæ архайынц, цæмæй нæ сывæллæттæ цух мацæмæй уой, хъомыл кæной æнæниз æмæ онгвидарæй. Уый тыххæй та хæринаджы гъæдмæ кæддæриддæр йæ хъус дары медицинон хо.
Сывæллæттæй йæ курдиат аивады цы къабазмæ тынгдæр здæхт у, уый рагацау рафæлгъауыны тыххæй сын амонынц кафын, зарын, æвæрынц аргъæутты сюжеттыл къаннæг сценæйон нывтæ. Ахæм номыртæ бацæттæ кæнынц бæрæгбонтæм, уырдæм фæхонынц ныййарджыты, адæмон ахуырады хайады минæвæртты, арæх сæм фæхонынц республикæйы ветеранты советы уæнгты æмæ уыдон раз сабитæ февдисынц сæ арæхстдзинад.
Цыбыр дзырдæй, ацы рæвдауæндоны алцы дæр у нывылд æмæ сын нæ цæст уарзы ноджы хуыздæр æнтыстытæ.
ДЗЕРАНТЫ Шота, фæллойы ветеран

ЦХИНВАЛЫ СКЪОЛАТЫ
БАКОНД
ÆРЦЫД ЭКСПЕРИМЕНТАЛОН
КЪЛÆСТÆ
Эксперименталон ахуыр кæнын ирон æвзагыл цæудзæ-нис нырма скъола-интернат æмæ 6-æм скъолайы фыццæгæм кълæсты. Ахæм кълæстæ архайынц ирон æвзаджы рæзты иумиаг программæйы концепцийы фæлгæтты, ирон æвзаг иртасæг, историон зонæдты доктор, профессор Бзарты Русланы инициативæмæ гæсгæ. Цæгат Ирыстоны ахæм эксперименталон кълæсты ахуыр кæнынц ныр дыууæ азы.
Республикæ Хуссар Ирыстоны Ахуырады министр Джиоты Аллæ стыр ныфс æвæры эксперименталон кълæ-стæй: «Абоны бон Хуссар Ирыстоны сывæллæтты 90%, кæцытæ ахуыр кæнынц фыццаг кълæсты практикон æгъдауæй нæ зонынц уырыссаг æвзаг. Ацы ахуыргæнæн чингуытæ сты дыууæ æвзагыл, сæйраг у ирон æвзаг, хæслæвæрдтæ лæвæрд сты ирон æвзагыл, йæ фæстæ та тæлмац цæуынц уырыссаг æвзагмæ. Цыбыр дзырдæй, сывæллон ирон æвзаджы хæслæвæрд куы бамбары, уæд æй уый фæстæ та ахуыр кæны уырыссаг æвзагыл. Уый у ахуыр кæныны райдиан стади. Ам нысан цæуы мадæлон æвзаг æмæ литературæйы ахуыр кæнын, абетæ æмæ математикæ дыууæ æвзагыл сты, нæ алфæмблай дунейы ныры онг уырыссаг æвзагыл ахуыр кодтой, ныр та йæ ахуыр кæндзысты националон компоненты фæрцы». Нырма раджы у фæстиуджытыл дзурынæн, фæлæ 6-æм скъолайы директор Людмилæ Александрова райгонд у райдиан кълæсты ахуыр кæныны ахæм методæй. «Уырыссаг æвзаг ахуыр кæндзысты цадæггай æмæ йын уыдзæн æнтыстытæ. Раздæр ахуыргæнинаг зынтæй æмбæрста, фыдæбон кодта уырыссаг æвзаг ын æнæзонгæ кæй уыд, уый тыххæй. Цалынмæ уый æвзагыл цайдагъ кодта, уæдмæ цыд рæстæг æмæ йæ ахуырфæразондзинад дæр уыдис мæгуырау. Ныр ахуыр кæнын райдайдзæн ирон æвзагæй. 6 сахат ирон æвзаг - алфæмблай дуне, музыкæ, ныв кæнын æмæ афтæ дарддæр ахуыр кæндзысты мадæлон æвзагыл. Уырыссаг æвзаг ахуыр кæндзысты цъусгай. Æз уроктыл цы дзурын, уый сын тæлмац дæр кæнын, алы термин, алы текст ратæлмац сын æй кæнын иронæй уырыссагмæ. Куы зæгъæм, уæд сывæллæттæ æнцонæй æмбарынц уырыссаг æвзаг. Мæ хъуыдымæ гæсгæ, ахуыр кæнын ацæудзæн æнтысгæйæ».
Эксперименталон кълæсты тыххæй фарст профессор Бзарты Руслан раразмæ кодта ацы аз июны мæйы, Цхинвалы, РХИ-йы Президент Кокойты Эдуард æмæ Хицауад æмæ интеллигенцийы минæвæрттимæ куы фембæлд, уæд. Кокойты Эдуард рахæцыд хуссарирыстойнаг скъолаты ахæм программæйæн бындур æрæвæрыны фарс.
«Республикæйы къухдариуæгад æппæт амæлттæй дæр баххуыс кæндзæн иууон паддзахадон программæ саразынæн ирон æвзаджы айтынг кæныны фæдыл», - банысан кодта уæд Президент. Джиоты Аллæйы ныхæстæм гæсгæ, Цæгат Ирыстоны райгонд сты ацы экспериментæй сæ популярондзинадмæ гæсгæ ацы кълæстæ сты фыццаг бынаты. Бзарты Русланы программæйы зыны ахуырад ирон æвзагмæ тæлмац кæныны раст сбæлвырдгонд системæ. Ацы хъуыддаг, министр куыд банысан кодта, афтæмæй «Хуссар Ирыстоны сывæллæттæн не 'хгæны сæ фæндаг Уæрæсейы уæлдæр ахуыргæнæндæттæм», - Бзары фырты концепци уынгæг националон компонент нæу, уый фæндаг дæтты абоны домæнтæм гæсгæ æвзонг адæймæгты хъомыл кæнынæн. Ахæм ахуырæн йæ фæстиуæг уы-дзæнис бæрзонд эрудицийы хицау æвзонг адæймаг, кæцы зондзæн йæ национ культурæ, ирон æвзаг æмæ литературæ, уыимæ иумæ уырыссаг æвзаг зоныны фæрцы зонгæ кæндзæнис англисаг, францаг æмæ немыцаг культурæимæ дæр. Иудзырдæй, дунейы культурæ хъомыл кæндзæн ахуырдзауы æмбарынад параллелонæй национ культурæйы размæцыдимæ.

КÆДДÆРИДДÆР - ТАБУЙАГ
Хуссар Ирыстоны ахуыргæнджытæ - 1397 адæймаджы райгондæй æмбæлынц сæ профессионалон бæрæгбоныл. Бæрцæй иу мæйы бæрц рацыд ног ахуыры азы райдианæй æмæ нын хъуамæ суа ахуырадон ног æнтыстыты аз. Уал ахуыргæнæджы 2006-2007 ахуыры азы сæ зонындзинæдтæ нæ хæлæг кæндзысты 5258 скъоладзауæн.
Кæддæриддæр стыр хæстæ ис ахуырады кусджыты раз. Фæстаг рæстæджы фылдæр хъусдард здæхтæуы скъоладзауты ахуырмæ æмæ хæрзæгъдауыл ахастыл хъомыл кæныны фарстатæм.
Нæ республикæйы астæуккаг ахуыр каст чи фæвæййынц, уыдонæн сæ 80-85% ахуыр кæ-нынмæ бацæуынц куыд нæхимæ, афтæ Цæгат Ирыстон æмæ Уæрæсейы регионты уæлдæр ахуыргæнæндæттæм. Афтæ та уыд ацы аз дæр.
Нæ адæмон ахуырады кусджыты æнтыст ма уый у, æмæ нæм кæй фылдæр кæнынц ахуыр-гæнæн чингуытæ, компьютерон кълæстæ æмæ афтæ дарддæр.
Абон махмæ ис 61 иумиагахуырадон скъолайы, ног скъолатæ æрæджы байгом сты Знауыры районы Арчънет, Гъаристау æмæ Лопъаны хъæуты. Сты райдиан скъолатæ. Кæд зын у, уæддæр дзы сабитæ кæй нæ уыд, уымæ гæсгæ та æхгæд æрцыдысты Дзауы районы Теделет æмæ Знауыры районы Зиулеты райдиан скъолатæ.
Æмткæй сисгæйæ та нæм иууыл иумæ ис 97 ахуырадон уагдоны, уыцы нымæцы скъолайы кары агъоммæйы 22 уагдоны, 2 скъола-интернаты, 4 астæуккаг специалон ахуырадон уагдоны, уæлæмхас ахуырты 4 уагдоны, 5 спортивон скъола æмæ 2 уæлдæр ахуыргæнæндоны.
Зындгонд у уый, æмæ абоны ахуыры уавæр раздæры азтимæ абаргæйæ кæй фæхуыздæр, скъоладзаутæ фылдæр предметтæ биноныгдæр кæй ахуыр кæнынц. Æмæ уый та йæ фæстиуджытæ ма дæтта, уый гæнæн нæй.
Нæ адæмон ахуырад кæд зын фæндæгтыл цæуы дуджы бархъомысæй, уæддæр хизы бæрæг бæрзæндтæм æмæ уый та дызæрдыггаг нæу. Мах, ахуыргæнæгæй, ныййарæгæй, скъоладзауæй ноджыдæр фæнды бæрзонддæр схизын, ноджы егъаудæр хохæй афæлгæсын, цæмæй бæлвырддæр уынæм æмæ зонæм, нæ алфæмблай цытæ цæуы, дарддæр нæ куыд цæуын хъæуы размæ, цы аразын нæ хъæуы, æппæт уыдæттæ.
Загътам ма йæ, фæстаг рæстæджы нæм фæхуыздæр ахуырхъомыладон куыст. Уымæн ахъаз кæны Ахуырады тыххæй закъон дæр, кæцыйы нысангонд ис скъолаты бастдзинад сфидар кæнын цардимæ. Фæлæ уæддæр ивгъуыд ахуыры аз нæ иумиагахуырадон скъолаты æнæ ис-тæй аххосæй рауагъдæуыд 59617 академион сахаты æмæ ацы бæрæггæнæн нæу зæрдæйы фæндиаг. Æмткæй та нæм ахуырфæразондзинад уыд 99,2%.
Къаддæр кæнынц, иу къласæй иннæ къласмæ йæ бон ахизын кæмæн нæ вæййы, уыцы скъоладзауты нымæц.
Скъоладзауты ахуыр æмæ хъомылады хъуыддаджы стыр нысаниуæг ис ахуыргæнджыты æнæаипп куыстæн, ныййарджытимæ се 'нгом бастдзинадæн, ныййарджыты комитетты архай-дæн. Уыдон бирæ скъолаты кусынц хорз æмæ сæ хъæуы фæзмын.
Ахуыргæнджыты куыст æмæ сывæллæтты ахуырыл, сæ уагахастыл æвзæрæрдæм зыны, иуæй-иу ныййарджытæ æмудæй кæй нæ цæрынц, сæ цæсты раз хыл æмæ загъдыл кæй схæцынц, уый. Къаддæр зиан нæ кæны сæ хъомылад æмæ ахуырæн хæдзармæ иудадзыг расыгæй цæуын, æнæфсарм дзыхæй дзурын. Уыдæтты ныхмæ та ноджыдæр архайын хъæуы.
Ахуыры гъæд хуыздæр кæнынæн, сывæллæтты хъомылад æмбæлон бæрзæндыл сæвæры-нæн тынг ахъаз у скъолайы эстетикон æнкъарынæдтæ цырын кæнын. Фæлæ уым дæр тынг-дæр бакусын хъæуы ахуыргæнджыты.
Тынгдæр бакусын хъæуы скъолаты ахуырадон-материалон базæ сфидар кæныныл дæр. Уый у хорз æмæ æнæмæнгхъæуæг хъуыддаг.
Фæлæ уæддæр ахуырхъомыладон куысты сæйраг у ахуыргæнæг. Банысан кæнын хъæуы уый, æмæ куыд горæты, афтæ районты дæр бирæ кæй ис, педагогон куысты хорз фæлтæрд-дзинад кæмæ ис, ахæм адæймæгтæ, сфæлдыстадон æгъдауæй чи кусы, ахæм адæймæгтæ. Уымæн та æвдисæн у уый, æмæ тынг бирæ ах-уыргæнджытæ кæй райстой сгуыхт ахуыргæ-нæджы ном.
Скъолаты ахуыргæнджыты æппæт куыст дæр здæхт у иу сæйраг нысанмæ - нæ республикæйы æнувыд, размæцыд, æгъдауджын, бирæ чи зоны, физикон æмæ моралон æгъдауæй дæр фидар чи у, ахæм адæймæгтæ хъомыл кæнын. Скъола хъуамæ æрыгон адæймагæн дæтта, нæ рæзгæ республикæ цы домы, уый: Ирыстоны хъуыддагыл æнувыддзинад, патриотизм, куыстыл æнувыд уæвын æмæ йын аргъ кæнын, нæ Ирыстоны материалон æмæ духовон хъæздыгдзинæдтæ фылдæр кæнынмæ тырнындзинад. Уый тыххæй та пайда кæнын хъæуы ахуырхъомыладон куысты æппæт фæрæзтæй. Нæ республикæйы скъолатæ цалцæг кæнынмæ дæр здæхт æрцыд фылдæр хъусдард. Канд скъолаты агъуыстытæ нæ, фæлæ ма уыимæ иумæ цалцæг æрцыд скъолайон инвентарь дæр. Стæй бирæ скъолатæ райстой ахуыргæнæн дзаумæттæ, ног чингуытæ.
Банысан кæнын ма хъæуы уый дæр, æмæ ирон æвзаг æмæ литературæйы чингуытæй сифтонг кæныны тыххæй дæр бирæ кæй куыстæуы. Æппæт адæттæ сæ куыст рогдæр кæнынц ахуыргæнджытæн.
Скъолайон царды фарстатæ Уæрæсейы ивд цæуынц æмæ уымæ цадæггай хизы Хуссар Ирыстоны Ахуырады министрад дæр.
Зын хæс æххæст кодта æмæ кæны ахуыргæнæг æдзухдæр. Уыцы лæггад та у æнæкæ-рон æмæ йæ рох кæнын нæ хъæуы.
Зæгъын ма хъæуы уый, æмæ Хуссар Ирыстоны разамынад кæй ницы хæлæг кæнынц æрыгон фæсивæды ахуыр æмæ хъомыл кæнынæн. Уыдон сын аразынц уавæртæ ахуырæн, сæ физикон æмæ удыхъæды рæзтæн дæр. Æрмæст уыцы уавæртæй пайда кæнын хъæуы раст æмæ рæстæгыл. Сывæллæтты раст зондахастыл хъомыл кæнын у паддзахадон ахсджиаг хъуыддаг. Уый та иугай адæймæгтæй нæ, фæлæ æппæт дзыллæтæй аразгæ у, уымæ гæсгæ йыл не ‘ппæт дæр хъуамæ кусæм æнувыд æмæ æнæзæрдæхудтæй, æмудæй æмæ иумæ.
Кад æмæ уын цыт, нæ ахуыргæнджытæ! Уæ бæрæгбонтæ уæхи кæсдæртæ, уæ ахуыргæнинæгтимæ иумæ бирæ азты дæргъы æнæнизæй æрвитут!! Иууон Ирыстоны зонд амонынæй макуы бафæлмæцут!!!

НÆ ЙЫН БАНТЫСТ ЙÆ ФÆНДТÆ СÆХХÆСТ КÆНЫН
Хорз зыдтон Тыбылты Батрадзы. Дзауы поселочы райгуырд, уым хъомыл кодта. Кæд мæнæй чысыл хистæр уыд, уæддæр чысылæй хъазыдыстæм иумæ, фæстæдæр дæр нæ рæстæг иумæ æрвыстам. Хъыгагæн, æй æгъатыр низ атыдта не ‘хсæнæй. Йе сфæлдыстадон фæндаг æрбаскъуыд æрдæгыл. Уый уыд 1995 азы.
Йæ чысылæй фæстæмæ Батикы фæндыд йæ Ирыстонæн балæггад кæнын, уый фæрныгадæн кусын æмæ æдзухдæр тырныдта уымæ, æнтысгæ дæр ын кодта.
Хъуыды ма кæнын, астæуккаг скъолайы ахуыргæнгæйæ хайад куыд иста районон, областон æмæ Республикон олимпиадæты, йæ арæхстдзинад та æвдыста кафынæй. Уый уыд Гуырдзыстоны республикæйы аивадон олимпиадæйы лауреат национ кæфтытæй. Уыд ма хорз нывгæнæг дæр.
Райгуырæн Ирыстон бирæ фесæфта йæ хъæбултæй, уыдон ын ифтонг кодтой йæ сомбон æмæ уыцы сомбон бæллиццаг кæй уыдзæн, ууыл ис зæрдæ-дарæн.
Батик йæ хæс бафыста Райгуырæн бæстæйы раз. Мæнæ куыд фыссы йæ æфсæддон разамынад йæ ныййарджытæм: «Райгондæй уын хъусын кæ-нæм уый, æмæ уæ фырт Тыбылты Батрадз намысджынæй кæй æххæст кæны йе ‘фсæддон хæс.
Йе 'взыгъддзинады фæрцы уый райста хæстон æмæ политикон цæттæ-дзинады отличникы цытджын ном. Ссис йе ‘фсæддон дæсныйады мастер. Мах сæрыстыр стæм ахуыры æмæ службæйы уымæн йе 'нтыстытæй æмæ зæрдиаг бузныг зæгъæм сымахæн, нæ Фыдыбæстæйы æвæджиау арæнтæ ныфсджынæй чи хъахъхъæны, Советон Æфсадæн ахæм фырт кæй схъомыл кодтат, уый тыххæй.
Сымахæн уæ бон у æмæ сæрыстыр уат уæ фыртæй æмæ фæллой кæнат æдыхстæй нæ ахсджиаг паддзахады кад æмæ хъомысады рæзтæн.
Фæнды нæ сымахæн хорз æнæниздзинад, бирæ азты цæрæнбон æмæ стыр æнтыстытæ уæ куысты нæ Райгуырæн бæстæйы хæрзиуæгæн».
Хуссар Ирыстоныл уынгæджы бонтæ куы 'ркодта 16 азы размæ, уæд Батик службæ кæнынмæ бацыд Фидауынгæнæн тыхтæм. Æфсады службæкæнгæйæ хæстон цæттæдзинад кæй райста, уымæ гæсгæ фидауынгæнæг тыхты уыд фæлтæрд хæстон, амонын ын уадиссаг ницыуал хъуыдис. Зыдта арæнхъахъхъæнæджы хæстæ æмæ сæ амыдта, йемæ чи уыд Фидауынгæнæг тыхты, уыдонæн.
Бирæ йæ уарзтой йе фсæддон æмбæлттæ - Фидауынгæнджытæ, фæлæ уæззау низæй фæр-нычын Батик æмæ æруатон. Стæй...
Тыбылты Батрадз æнтысгæйæ каст фæцис Тугъанты Махарбеджы номыл Цхинвалы нывгæнæн ахуыргæнæндон дæр æмæ йæ конд нывтæй зæрдæ ради йæ ахуыргæнджытæн, чи-иу сæ федта, уыдонæн. Хуызфыссынады аивады йæм хорз фидæн æнхъæлмæ каст, фæлæ...
Ныртæккæ нæм сарæх сты Уастырджийы нывтæ кæнын. Фендзынæ ма сæ суанг æрвыла-зон къæлиндартыл дæр. Алыгъ-уызонæй йæ æвдисынц автортæ сæ конд нывты. Фæлæ уартæ раджы Батик цы Уастырджийы ныв скодта, уый мæм аивдæр кæсы. Уыцы ныв ныммыхуыр кодта 20000 экземплярæй æмæ сæ æнæаргъæй байуæрста Цæгат æмæ Хуссар Ирыстоны.
Загътон ма йæ, ныртæккæ нæм Уастырджийы нывтæ бирæ ис, фæлæ Батикы конд ныв уæд стæм уыд æмæ йыл адæм тынг фæхæлæф кодтой, æхсызгонæй йæ скъæфтой.
Тыбылты Батрадзæн аивадмæ æвзыгъд уыд йæ фыд Валодя дæр. Фæзиан 3 азы размæ. Иурæстæджы уыд нæ паддзахадон драмон театры актер дæр æмæ дзы сценæйыл сарæзта Къостайы фæлгонц. Тынг рæхст ныв кæнынмæ дæр, кæттагыл ын баззад дзæвгар конд нывтæ. Афтæ ма хæдзæртты хатæнтæ цалцæг кæнгæйæ дæр ацы хъуыддаджы йæ къухахаст уыд бæрæг.
...Батикæн йæ ныгæнæн бон йæ мард буар æдтæмæ куы райстам нæ горæты, уæд мын Дзауы администрацийы уæды сæргълæууæг Джиоты Анатоли афтæ бакодта: «Зонын æй, ды йыл раныхас кæндзынæ æмæ ма иу дæ ма айрох уæд ахæм дзырдтæ: «Нæхи Батик уыд æцæг уд æмæ дзæцц».