информационно - аналитическое издание
Осетинское Радио и Телевидение

ХУССАР ИРЫСТОНЫ ПРЕЗИДЕНТ РЕСПУБЛИКÆЙЫ ФИДÆН НÆ УЫНЫ ГУЫРДЗЫСТОНЫ СКОНДЫ

Зындгонд куыд у, афтæмæй ныртæккæ Республикæ Хуссар Ирыстоны Президент Кокойты Эдуард кусæгон балцы ис Мæскуыйы, цыран уымæн фембæлдтытæ вæййы Хуссар Ирыстонæн актуалон фарстытæ скъуыддзаг кæныны сæраппонд.[cut text=подробности]Республикæ Хуссар Ирыстоны Президент Кокойты Эдуард фехъусын кодта, зæгъгæ, Хуссар Ирыстон ницы уавæрты уыдзæн Гуырдзыстоны хай.«Ацы фарстыл, æгæрстæмæй, уынаффæ дæр нæ цæуы. Махæн нæ фæндаг нæу Гуырдзыстонимæ», - загъта Кокойты Эдуард Мæскуыйы пресс-конференцийы.«Æгæрыстæмæй Кокойты Эдуард куы суа Гуырдзыстоны президент, уæддæр Хуссар Ирыстон нæ бацæудзæн Гуырдзыстоны скондмæ», - фехъусын кодта уый.Кокойты Эдуард ма фехъусын кодта, зæгъгæ, Хуссар Ирыстоны Конституцимæ гæсгæ республикæйы цæрджыты 95 проценты сты Уæрæсейы æмбæстæгтæ æмæ Хуссар Ирыстоны Конституци та дæтты, адæймагæн дыууæ æмбæстагдзинад уа, уый бар.Республикæ Хуссар Ирыстоны Президент Кокойты Эдуардæн Уæрæсейы фæсарæйнаг хъуыддæгты министрады фембæлд уыд Уæрæсейы Федерацийы фæсарæйнаг хъуыддæгты министры фыццаг хæдивæг А. И Денисовимæ. Ныхасы рæстæджы æркастæуыд гуырдзиаг-ирон хъаугъайы зонæйы сæвзæргæ уавæрмæ æмæ анализ арæзт æрцыд хъаугъа сабырæй æрбæстон кæныны бадзырдон процессы перспективæтæм. А. Денисов æмæ Кокойты Эдуард банысан кодтой гуырдзиаг-ирон хъаугъа æрбæстон кæныны фæдыл Æмхæццæ контролон къамисы фæлгæтты ахадæн уынаффæтæ агурыны куыст фæактивондæр кæныны æнæ-мæнгхъæуындзинад. 

ХУССАР ИРЫСТОН ÆВВАХС РÆСТÆДЖЫ КУЫРДИАТ БАДÆТДЗÆН УÆРÆСЕЙЫ СКОНДМÆ БАЦÆУЫНЫ ТЫХХÆЙ

Хуссар Ирыстон æввахс рæстæджы хъавы Уæрæсейы Конституцион тæрхондонмæ Уæрæсейы скондмæ бацæуыны тыххæй документтæ бадæттынмæ, - Мæскуыйы пресс-конференцийы фехъусын кодта Республикæ Хуссар Ирыстоны Президент Кокойты Эдуард.Хуссар Ирыстоны лидер куыд загъта, афтæмæй «ныртæккæ цæттæ цæуынц, нæ растдзинад фидар кæм цæуы, ахæм документтæ». Номхуындæй та, банысан кодта уый, дзырд цæуы, Советон Цæдис фехæлыны рæстæджы Хуссар Ирыстон Гуырдзыстоны сконды кæй нал уыд, ууыл. «МАХ НÆХÆДÆГ»Æрæджы нæ республикæйы арæзт æрцыдис фæсивæдон организаци «Мах нæхæдæг». Уый фæдыл 28 июлы нæ горæты Хетæгкаты Къостайы цырты раз уагъд æрцыдис акци ацы фæсивæдон организацийы хъæппæрисæй. Акцийы нысан уыд иууон Ирыстонæй Уæрæсейы скондмæ бацæуын. Акцийы рæстæджы йæ хайадисджытæ Уæрæсейы æмæ Хуссар Ирыстоны паддзахадон тырысаты баиу кодтой. Куыд нын фехъусын кодтой ацы организацийы активисттæ, афтæмæй «Мах нæхæдæг» арæзт æрцыдис, цæмæй Абхазы æмæ Приднестровьейы фæсивæдон организаци-тимæ дунеон фæсивæдон организаци «Про-рыв»-имæ баиу уой.Акцийы хайадисджытæ рахастой плакаттæ ахæм нысанимæ - Уæрæсейы скондмæ иууон Ирыстонæй бацæуын. Акцийы ма хайад райста дунеон фæсивæдон орга-низаци «Прорыв»-ы активист Алексей Добы-чин. Уый нын куыд загъта, афтæмæй фæсивæдон организаци «Мах нæхæдæг» арæзт æрцыдис Хуссар Ирыстоны, кæцы хауы дунеон фæсивæдон организаци «Прорыв»-мæ. Уыцы бон ма организаци æрцыдис акци приднестроваг фæсивæдон организаци «Прорыв»-ы активистты хъæппæрисæй ЕÆÆО-йы миссийы раз Хуссар Ирыстоны фæсивæды фарсмæ балæууыны охыл акци. Хуссар Ирыстоны, Абхазы æмæ Приднес-тровьейы фæсивæд хъуамæ сиу уой æмæ сæ паддзахадты хæдбар-дзинад бахъахъхъæной.Акцийы рæстæджы йæ хайадисджытæ райстой ре-золюци æмæ æргом фыстæг бацæттæ кодтой Уæрæсейы Федерацийы Президент Вла-димир Путинмæ, АИШ-ы президент Джордж Бушмæ, Баиугонд Нациты Орга-низацийы генералон секре-тарь Кофи Аннанмæ, ЕÆÆО-йы архайæг сæрдар Карел де Гюхтмæ æмæ Гуыр-дзыстоны президент Михаил Саакашвилимæ. 

РЕСПУБЛИКÆ ХУССАР ИРЫСТОНЫ ПАРЛАМЕНТЫ

28 июлы уыд Республикæ Хуссар Ирыстоны цыппæрæм сæвзæрст Парламенты æртыккаг сессийы фæндзæм рабадт. Уагъта йæ Республикæ Хуссар Ирыстоны Парламенты Сæрдар Гасситы Знауыр. Рабадты боны фæтк райсыны фæстæ депутаттæ æрæвнæлдтой сессимæ рахæсгæ фарстытыл уынаффæ кæнынмæ.Бюджеты фæдыл парламентон комитеты сæрдар Кокойты Шурван уынаффæ кæнынмæ рахаста «Æнæзмæлгæ исад æмæ уыдон тыххæй бастдзинæдты бар паддзахадон реги-страцийы тыххæй» Республикæ Хуссар Ирыстоны закъоны 33-æм статьямæ ивындзинæдтæ бахæссыны тыххæй» Республикæ Хуссар Ирыстоны закъоны проект. Фæндон бахастæуыд, цæмæй йæ фыццаг хай райст æрцæуа ахæм редакцийæ: «Ацы закъон Республикæ Хуссар Ирыстоны æппæт территорийы архайды бацæуæд 2007 азы 1 январæй. Бартæ паддзахадон регистраци чи кæны, уыцы органтæ хæсджын сты, цæмæй банысангонд æмгъуыдмæ æрæвналой барты иууон паддзахадон реестр аразынмæ æмæ срегист-рацигонд барты тыххæй информаци радтынмæ».Закъон райст æрцыд æмхъæлæсæй. Райст æрцыд уынаффæ уый Республикæ Хуссар Ирыстоны Президентмæ барвитыны тыххæй къух ыл æрфыссын æмæ йæ ныммыхуыр кæныны сæраппонд.Æддагон политикæ, хъахъхъæнынад æмæ æдасдзинады фæдыл парламентон комитеты сæрдар Дзиццойты Юри фæндон бахаста, цæмæй ратификацигонд æрцæуой «Приднестровьейы Молдаваг Республикæйы Сæйраг Совет æмæ Республикæ Хуссар Ирыстоны Парламенты 'хсæн æмкуысткæнынады тыххæй сразыдзинад» æмæ «Республикæ Абхазы Адæмон Æмбырд-Парламент æмæ Республикæ Хуссар Ирыстоны Парламенты 'хсæн æмкуысткæнынады тыххæй сразыдзинад». Сразыдзинæдты тексттæ æмхъæлæсæй хорзыл нымад æмæ мыхуыр æрцыдысты. Закъондæттынад, закъондзинад æмæ бынæттон хæдразамынды фæдыл парламетон комитеты сæрдар Кокойты Тарзан уынаффæ кæнынмæ рахаста «Республикæ Хуссар Ирыстоны Президенты æвзæрстыты тыххæй» Конституцион закъонмæ ивындзинæдтæ æмæ баххæстгæнинæгтæ бахæссыны тыххæй» Республикæ Хуссар Ирыстоны Конституцион закъон. Уынаффæ кæуыл цыд, уыцы закъон Конституцион кæй уыд, уымæ гæсгæ ист цыд статьятæм гæсгæ.Дискусси уæрæх райтынг банысангонд закъоны 44-æм статьяйы 5-æм пункты фæдыл. Уый раразмæгонд æрцыд ахæм редакцийæ: «Æвзарджыты номхыгъдмæ хаст чи сты, уыцы æвзарджытæм æвзарæн бюллетентæ лæвæрд цæудзысты Республикæ Хуссар Ирыстоны æмбæстаджы паспорт, кæнæ адæймаджы æмбæстагдзинад нысан кæм уа, æндæр ахæм документ бавдисгæйæ» (дарддæр текстмæ гæсгæ). Иуæй-иу депутаттæ катайдзинад равдыстой уый тыххæй æмæ республикæйы иуæй-иу цæрджытæн сæ бон нæ бауыдзæн æвзæрстыты бонмæ Республикæ Хуссар Ирыстоны æмбæстаджы паспорт райсын æмæ сын ахæм хуызы нæ уыдзæн æвзæрстыты хайад райсыны бар. Уымæ гæсгæ фæндон хаст цæуы, куыд вариант, афтæ ма Республикæ Хуссар Ирыстоны æмбæстаджы паспортæй дарддæр лæвæрд цæуы æвзарæн номхыгъдтæм бахæссыны сæраппонд гоймаг æмæ æмбæстагдзинад бæлвырдгæнæг æндæр документтæй спайда кæныны бар, зæгъæм, Уæрæсейы Федерацийы æмбæста-джы фæсарæйнаг паспорт, кæнæ сæрмагонд уæ-лæмхасимæ ССР Цæдисы æмбæстаджы паспорт. Фæндон ма хаст цыд, цæмæй спайдачындæуа æмбæстагдзинад æмæ гоймаг бæлвырдгæнæн æндæр æмæ æндæр документты комбинацийæ (райгуырды тыххæй бæлвырдгæнæн, æфсæддон билет æмæ æндæр ахæмтæй).Ахæм уынаффæйы ныхмæлæуджытæ æнхъæлынц, зæгъгæ, ахæм вариант, гæнæн ис, æркæна уымæ, æмæ Республикæ Хуссар Ирыстоны Президенты æвзæрстыты хайад райсынæн фæндаг байгом чындæуа, нæ республикæмæ æппындæр чи ницы бар дары, ахæм адæймæгтæн.Депутаттæ хъæлæс райстой закъоны фыццаг бакастæй райсыны тыххæй. Раразмæгонд хъуыдытæ хынцгæйæ, фæндон бахастæуыд, цæмæй йыл ноджыдæр бакуыстæуа профилон комитеты æмæ банысангонд фарсты фæдыл уагъд æрцæуа æмбæлон консультацитæ. Закъоны проектыл уынаффæ кæныны хайад райстой депутаттæ Санахъоты Георги, Бахъаты Нугзар, Дзиццойты Юри, Челæхсаты Владимир, Коцты Станислав, Чилæхсаты Роланд, Цхуырбаты Вадим, Караты Валери, Зассеты Сергей, Кокойты Сергей, Бестауты Бала, Республикæ Хуссар Ирыстоны Парламенты Республикæ Хуссар Ирыстоны Президент æмæ Хицауады æххæстбарджын минæвар Мамиты Инал æмæ Республикæ Хуссар Ирыстоны Генералон прокурор Хуыгаты Таймураз.Кокойты Тарзан ма уынаффæ кæнынмæ рахаста «Республикæ Хуссар Ирыстоны æмбæстæгты æзарæн барты æмæ референдумы хайад исыны бары сæйраг гарантиты тыххæй» Конституцион закъонмæ ивындзинæдтæ æмæ баххæсткæнинæгтæ бахæссыны тыххæй» Республикæ Хуссар Ирыстоны Конституцион закъоны проект. Фарстыл уынаффæ кæныны хайад райстой депутаттæ Дзиццойты Юри æмæ Коцты Станислав æмæ Республикæ Хуссар Ирыстоны Парламенты Республикæ Хуссар Ирыстоны Президент æмæ Хицауады æххæстбарджын минæвар Мамиты Инал. Конституцион закъон райст æрцыд фыццаг бакастæй.Сессийы куысты хайад райстой Республикæ Хуссар Ирыстоны Уæлдæр тæрхондоны сæрдары хæдивæг Быценты Ацæмæз, парти «Иудзинад»-ы лидер Кокойты Зураб æмæ дзыллон информацийы республикон фæрæзты минæвæрттæ.

Республикæ Хуссар Ирыстоны Парламенты информацион-аналитикон службæ 

УÆРÆСЕЙЫ ФЕДЕРАЦИЙЫ ПРЕЗИДЕНТ ВЛАДИМИР ПУТИНМÆ АМЕРИКÆЙЫ ИУГОНД ШТАТТЫ ПРЕЗИДЕНТДЖОРДЖ БУШМÆ БАИУГОНД НАЦИТЫ ОРГАНИЗАЦИЙЫ ГЕНЕРАЛОН  СЕКРЕТАРЬ КОФИ АННАНМÆ ЕÆÆО-ЙЫ АРХАЙÆГ СÆРДАР КАРЛ ДЕ ГЮХТМÆ ГУЫРДЗЫСТОНЫ ПРЕЗИДЕНТ МИХАИЛ СААКАШВИЛИМÆ  

    Республикæ Хуссар Ирыстоны хæдбар фæсивæдон организаци «Мах нæхæдæг», йæ рæнхъыты сабыруарзаг лæппутæ æмæ чызджыты баиу кæнгæйæ, хаты сымахмæ, цæмæй Республикæ Хуссар Ирыстоны банымайат, хъуыддаджы йæ политикон-барадон уæвынад æмæ къласон демократон æргъадтыл йе ‘нувыддзинад чи фенын кодта, ахæм сæрибар æмæ хæдбар паддзахадыл. Уый у хъаугъа сабырæй æрбæстон кæныны тыххæй тезис сæххæст кæнын æмæ азым æппæт дунеон æмæхсæнадыл цæй тыххæй æвæрд æрцæуа, ирон адæмæн фæстаг сæдæ азы дæргъы æртыккаг геноцид чи суа, уæрæхмасштабон хæстон архайдтытæ райдайыны фадат ма ‘руадзыны иунæг ахæм амал.Хуссар Ирыстоны фæсивæд дунеон организациты политикон лидертæ æмæ разамонджыты хъусдард здахынц уымæ, æмæ Рес-публикæ Хуссар Ирыстон арæзт кæй æрцыд дунеон барады нормæтæм гæсгæ, «ССР Цæдисы скондæй цæдисон республикæйы рацæуыны тыххæй» уæд архайæг ССР Цæдисы закъонмæ гæсгæ æмæ 1991 азы 17 марты æмæ 1992 азы 19 январы легитимон референдумтæм гæсгæ.Республикæ Хуссар Ирыстоны фæсивæд сæхимæ исынц æгас дунеон æмæхсæнадæн сæ зæрдыл фидарæй уый æрлæууын кæныны ныфсхастдзинад, æмæ Хуссар Ирыстон бынтондæр закъонон æгъдауæй архайæг закъондæттынад æмæ демократийы уæлдæр критери-адæмы фæндондзинад æххæст кæнгæйæ, кæй баззад ССР Цæдисы сконды æмæ уый куы ныппырх, уæд та бынтондæр закъонон æгъдауæй æмæ сæрибарæй кæй расидт йæ хæдбардзинад. Уымæй дæр Хуссар Ирыстоны адæм, нацийы хæдбæлвырд кæныны бар сæххæст кæнгæйæ, иунæг хатт дæр никуы фæныхылдтой сыхаг паддзахады  Гуырдзыстоны территориалон æнæхъæндзинадмæ.Республикæ Хуссар Ирыстоны фæсивæд фидарæй хъусын кæнынц уый, æмæ демократийы принциптæ нæ, фæлæ «территориалон æнæхъæндзинады» æмæ «хицауады æнæзакъондзинады бары тыххæй» мифты хуызы бæлвырд чи ‘рцыдысты, ахæм политикон монцтæ чи ‘ххæст кæны, растдæр ахæм Гуырдзыстоны паддзахады мидæггагон системон æнæбындурдзинад у, æнæхъæн Кавказы регионы цæрджыты æмæ коммуникациты æдасдзинад фарсты чи æвæры, ахæм реалон тасдзинад. Йæ хисæрмагонд æмбæстæгты чи куынæг кæны, авторитарон режим чи сарæзта, йæхи премьер-министры тугæй йæ къухтæ чи сæвдылдта, йе сконды лæгмар министртæ æмæ наркоман министртæ кæмæн ис, Республикæ Хуссар Ирыстоны æмæ Республикæ Абхазы, стæй ма Квемо-Картли æмæ Джавахеты дæр йæхи регионты сабыр цæрджыты ныхмæ перманентон хæст чи кæны, æмæ хæрз æрæджы та Къодоры комы сабыр хъæуты зæххы æмвæз чи скодта, уыцы хицауадæн нæй дунеон æмæхсæнады æххуысæй пайда кæныны нæдæр моралон æмæ нæдæр æндæр бар.Республикæ Хуссар Ирыстоны фæсивæд хатынц дыууæ сæйраг дунеон паддзахады лидертæм æмæ егъау дунеон организациты разамонджытæм, цæмæй æруромой, контроль кæуыл ничи кæны æмæ контроль кæуыл нæ цæуы, Гуырдзыстоны хицауады уыцы политикон æмæ хæстон авантюрæтæ æмæ банымайой хæдрасидгæ паддза-хадты  Республикæ Хуссар Ирыстоны, Республикæ Абхазы æмæ Приднестровьейы Молдаваг Республикæйы.Республикæ Хуссар Ирыстоны ныфс ис, Хуссар Ирыстон, Абхаз æмæ Приднестровьейы дунеон æмæхсæнад куы банымайа, æрмæстдæр уæд сфидар уыдзæн регионалон æдасдзинад æмæ хъахъхъæд æрцæудзæн сабыр æмбæстæгты, сылгоймæгты, зæрæдтæ æмæ сывæллæтты цард. 

ФÆСИВÆДОН БАИУГÆНД «МАХ НÆХÆДÆГ»-ЫХУССАР ИРЫСТОН ÆМÆ УÆРÆСЕЙЫ БАИУ КÆНЫНЫ ФÆДЫЛ АКЦИЙЫ РЕЗОЛЮЦИ

Ныртæккæ, нæ адæмæн æмæ нæ бæстæйæн сæ суверенитет байсыныл Гуырдзыстон æппæт амæлттæй куы фæлвары, уæд нæ Райгуырæн бæстæйы  Республикæ Хуссар Ирыстоны алыварс сæвзæргæ вазыгджын æддагон-политикон уавæры мах хъусын кæнæм нæ сæрибардзинад æмæ хæдбардзинадыл, нæ дих адæмы баиу кæныныл тох кæнынмæ нæ фидар цæттæдзинады тыххæй.Æртæ хæдсбæлвырдгонд республикæйы - Хуссар Ирыстон, Абхаз æмæ Приднестровьейы Президентты архайдтытæ баиу кæнын æмæ «Демократи æмæ адæмты барты тыххæй» æмæхсæнад саразынимæ ма иумæ мах тынг æнæмæнгхъæуæгыл нымайæм, нæ паддзахадты нын банымайын æмæ сæ æддагон агрессортæй бахъахъхъæнынмæ здæхт чи уа, ахæм иумиаг архайдтытæ аразыны сæраппонд нæ бæстæты фæсивæдон тыхты дæр баиу кæнын. Сæ националон интерестæ бахъахъхъæныныл иумиаг фæсивæдон фронтæй стох кæнгæйæ, фæсивæд сæ бирæнысаниуæгон бавæрд бахæсдзысты иумиаг хъуыддагмæ.Нæ разы чи лæууы, уыцы нысæнттæ æмæ хæстæ къухы бафтын кæныны сæраппонд мах сарæзтам фæсивæдон баиугæнд «Мах нæхæдæг». Уымæн йе скондмæ бацыдысты, сæ бæстæйы фидæныл чи тыхсы, сæ фыдæлты æнусон традицитæ чи хъуыды кæны æмæ сæ чи нымайы æмæ Уæрæсеимæ нæ бæстæйы иудзинад бахъахъæныныл чи архайы, уыцы фæсивæд.Мах хъусын кæнæм Приднестровьейы Молдаваг Республикæ æмæ Абхазы фæсивæдон змæлдимæ не ‘мзæрдæдзинад æмæ сæ фарс хæцыны тыххæй æмæ ма мах ноджыдæр хъусын кæнæм, ныридæгæн Приднестровьейы афæдзæй фылдæр чи архайы, уыцы Дунеон Фæсивæдон Фронт «Прорыв»-ы скондмæ бацæуыны фæндондзинады тыххæй дæр. Хуссар Ирыстон, Абхаз æмæ Приднестровьейы нæ архайдтытæ баиу кæнын суыдзæн М. Саакашвили æмæ В. Воронины фыдракæндон режимтæн ахъаззаг æмæ адекватон ныхкъуырд радтыны цæвиттон. Дунеон Фæсивæдон Фронт «Прорыв»-æй мах сараздзыстæм антиуæрæсейаг хъæппæристы ныхмæлæууынады къæлæтау æмæ дæттæм нæ банымайын æмæ хæдбардзинадыл тохы нæ хæлар бæстæты ‘хсæн консолидацион æгъдауæй фарс хæ-цын æмæ кæрæдзийæн æххуыс кæныны гаранти.Иумæ - фæуæлахиз уыдзыстæм!

Республикæ Хуссар ИрыстонГорæт Цхинвал 2006 азы 28 июль

 МÆСКУЫ СИДЫ ТБИЛИСМÆ КОДОРЫ  КОМÆЙ ЙЕ 'ФСÆДТЫ АКÆНЫНМÆ   

  Мæскуы сиды Тбилисмæ Кодоры комæй йе 'фсæдты акæнынмæ æмæ гуырдзиаг-абхазаг хъаугъа æрбæстон кæныны фæдыл баныхæстæ адарддæр кæнынмæ, - дзырдæуы Уæрæсейы Федерацийы фæсарæйнаг хъуыд-дæгты министрады хъусынгæнинаджы.Абхазы разамонджытæ фехъусын кодтой, зæгъгæ, Гуырдзыстон Кодоры комы уæллаг хаймæ æрбакалдта уæлæмхас æфсæддон хæйттæ. Уыцы информаци ма бафидар кодтой уырыссаг фидауынгæнджытæ дæр. *     *     *Уæрæсейы вице-премьер, хъахъхъæнынады министр Сергей Иванов Калининграды пресс-конференцийы ныхас кæнгæйæ, банысан кодта, зæгъгæ, канд уырыссаг фидауынгæнджытæ нæ, фæлæ ма Баиугонд Нациты Организацийы хъусдарджыты дæр уырны, Кодоры комы гуырдзиаг æфсæддон дæлхæйттæ кæй сты, уымæй гуымир æгъдауæй хæлд кæй æрцыдысты, Гуырдзыстон йæ къух кæуыл æрфыста, уыцы дунеон сразыдзинæдтæ.Уæрæсейы хъахъхъæнынады министрады Сурзæххон æфсæдты командæкæнынад куыд фехъусын кодта, афтæмæй нырма нæй, фидауынгæнджыты постытыл тыхæй чи 'рбафсæрста, уыцы гуырдзиаг дæлхæйтты сконды тыххæй раст зонæнтæ. Уырыссаг фидауынгæнджытæ æмæ сæ коллегæтæ нымайынц æрмæстдæр, хæстон архайдтыты районмæ чи цæуы, уыцы «КамАЗ»-ты æмæ «Урал»-ты, нысан кæнынц Гуырдзыстоны уæлдæфон æфсæддон тыхты Ми-8 æмæ «Ирокезты» маркæты вертолетты атахтытæ.Галы районы Абхазы Президенты минæвар Руслан Кишмарияйы зонæнтæм гæсгæ Гуырдзыстон ныртæккæ хъаугъайы зонæйæ кæны мидæггагон æфсæдты æфсæддон службæгæнджыты иу хай æмæ полициæгты хуызы та Кодоры комы уæллаг хай равæрдта артиллери, уæлдæфæй хи хъахъхъæныны æфсæдтæ, минæсгарджытæ æмæ сапертæ. Абхазы разамынды хъуыдымæ гæсгæ æппæт уыдæттæ æвдисынц сæ республикæйы ныхмæ гарзджын агресси цæттæ кæнын. Абхазы оперативон зонæнтæм гæсгæ Кодоры комы ныртæккæ ис иууыл къаддæр Гуырдзыстоны хъахъхъæнынады министрады 1300 æфсæддон службæгæнæджы.                                          *    *    *Зындгонд куыд ссис, афтæмæй Абхазы Республикæйы территорийыл ныридæгæн фæзынд Уæрæсейы Федера-цийы цæгаткавказаг республикæты фыццаг минæвæрттæ. Уыдон æдхотыхтæ цæттæ сты Сухумы фарс рахæцынмæ. Сæ ныхæстæм гæсгæ, ивгъуыд хæстæй, бархионтæ-иу стихион æгъдауæй куы æрцыдысты, уымæй хъауджыдæр хъаугъайы зонæмæ ныр адæм æрвыст цæудзысты организацион æгъдауæй. 

ХУССАР ИРЫСТОН ÆМÆ АБХАЗ ЦÆТТÆ СТЫ АГРЕССИЙÆН

НЫХКЪУЫРД РАДТЫНМÆ

31 июлы Республикæ Хуссар Ирыстонмæ æрцыд Республикæ Абхазы хъахъхъæнынады министрады минæвар булкъон Сергей Габния. Балц уыд кæрæдзийæн æххуыс кæныны тыххæй Республикæ Хуссар Ирыстон æмæ Республикæ Абхазы ‘хсæн уæвæг бадзырды фæлгæтты, цыран политикон æмæ экономикон æмкуысткæ-нынадæй дарддæр ма нысан ис Республикæты ныхмæ агрессийы рæстæджы кæрæдзийæн хæстон æххуыс бакæнын.Сергей Габнияйы йæхимæ райста Республикæ Хуссар Ирыстоны хъахъхъæнынады министр Анатоли Баранкевич. Ныхасы рæстæджы уынаф-фæ цыд Хуссар Ирыстон æмæ Абхазы алыварс æфсæддон-политикон уавæрыл, номхуындæй та Кодоры комы Гуырдзыстоны агрессивон полити-кæйыл, æмæ ма афтæ бадзырды хайадисджытæ кæрæдзийæн кæй бакæндзысты, уыцы æфсæд-дон æххуысы формæтæ æмæ масштабтыл дæр. Фембæлды фæстиуæгæн бадзырдæуыд, Гуырдзыстон хæстон архайдтытæ куы райдайа, уæд дыууæ республикæйы гарзджын тыхты архай-дтытыл бадзурыны тыххæй.

 НÆ СÆ ‘РБАУАГЪТОЙ

Гуырдзыстоны æфсæддон полици Республикæ Хуссар Ирыстонмæ не 'рбауагъта немыцаг телерадиокомпани «Дойче Велле»-йы («немыцаг уылæн»-ы) исæн къорды. Исæн къордæн, Тбилисмæ æртæхгæйæ,  йæ бон нæ бацис Хуссар Ирыстонмæ æрбацæуын, уымæн æмæ сæ æфсæддон полици не 'рбауагъта хъаугъайы зонæмæ.Зæрдыл æрлæууын кæндзыстæм уый æмæ, уый хæдразмæ Гуырдзыстоны æфсæддон полици Цхинвалмæ не 'рбауагъта агентад «Франс пресс»-ы уацхæссæг Симон Островскийы, Уæ-рæсейы æртыккаг каналы шеф-редактор Роман Бабаян, Уæрæсейы фыццаг каналы исæн къорд æмæ æндæрты. 

БАИУГОНД ШТАБЫ  тХЪУСЫНГÆНИНАГ

Дзыллон информацийы фæрæзтимæ кусыны фæдыл гуырдзиаг-ирон хъаугъайы зонæйы Сабырад бахъахъхъæныны фæдыл Æмхæццæ тыхтæн командæгæнæджы æххуысгæнæг Владимир Иванов куыд фехъусын кодта, афтæмæй 26-27 июлы Сабырад бахъахъхъæныны фæдыл Æмхæццæ тыхты скондæй Уæрæсейы фидауынгæнæг батальоны саперон дæлхай планон-инженерон развæдсгæрст ауагъта Чъехы хъæуы æмæ фидауынгæнæг тыхты хъусдарæн пост «Паук»-ы. Развæдсгæрсты рæстæджы ссардæуыд дыууæ ТМ-57 маркæйы дыууæ фистæг æфсады ныхмæ æмæ иу та танкæйы ныхмæ минæйы. Кæй ссардтой, уыцы рæмудзынæн тæссаг минæты спырхчындæуыд æдас ран. 

АРАЗЫНЦ ФÆНДÆГТÆ

Куыд зонæм, афтæмæй нæ горæты бирæ районты фæндæгтæ æдзæллаг уавæры сты. Уыдон горæты æвидыц кæнынц æмæ цæрджытæн та æвзæрын кæнынц алыхуызон зындзинæдтæ. Ахæм уавæры уыдысты БАМ-ы районы фæндæгтæ дæр. Ам-иу къæвда бон ахизæнтæ нæ уыд цæдтæ æмæ цъыфæй. Æгæрыстæмæй-иу такситы шо-фыртæ дæр базивæг кодтой уырдæм цæуынмæ, чи-иу сразы, уый та фылдæр аргъыл. Ацы проблемæ цæрджыты тынг тыхсын кодта.Ацы сæрд БАМ-ы цæрджытыл сæмбæлд æхсызгондзинад, нæ республикæйы президент Ко-койты Эдуард фарон куыд баныфсæвæрдта, уымæ гæсгæ сын райдыдтой аразын сæ фæндæгты. Фæндæгтæ аразын райдыдтой майы мæйы кæрон, фæлæ сæ боныгъæд кæй бахъыгдардта, уый тыххæй сæ куыст фæкъуылымпы, æмæ йæ активонæй райдыдтой аразын июны мæйы. Кусынц дзы цыппар бригадæйы. Фæндæгтæ аразджытæн хорз æххуыс кæнынц бынæттон цæрджытæ дæр, уыдон чысылæй стырæй рацæуынц уынг-тæм æмæ дзы алчидæр архайы йæ хæдзары раз асыгъдæг кæныныл, цæмæй кусджытæн æнцондæр уа. Цыбырдзырдæй, сæ арм сын рог кæнынц, кæмæн куыд æмæ цæмæй йæ бон у, афтæ.БАМ-ы цæрджытæ бузныг æмæ райгонд сты хицауадæй сæ аудындзинады тыххæй. ÆЛБОРТЫ Аидæ,ДЗАБИТЫ АленæХИПУ-йы журналистикæйы факультетыæртыккаг курсы студенттæ 

ÆМБЫРД РХИ-ЙЫ  ХИЦАУАДЫ

Республикæ Хуссар Ирыстоны Хицауады Сæрдар Юри Морозов æмбырд ауагъта министрадтæ æмæ ведомст-воты разамонджытæн. Хицауады Сæрдар æрæмбырдуæвджыты базонгæ кодта, фæндæгты арæзтад, газификаци æмæ æндæр националон проекттæ куыд æххæст цæуынц, уыимæ.Финансты министр Хæбæлаты Азæ йæ хыгъды банысан кодта, зæгъгæ, афæдзы фыццаг æмбисы фæс-тиуджытæм гæсгæ 2006 азæн бюджеты æфтиæгты хай æххæст æрцыд 89,7 процентæй. Фæлæ къорд статьятæм гæсгæ, номхуындæй та базаркæныны бары тыххæй æхцайы æмбырдтæ, æфтиæгты фиддон æмæ миграцион æхцайы æмбырдтæ сты тынг ныллæг æмæ уый та бындуронæй баст у, Гуырдзыстон блокадæ кæй аразы, ууыл. «Хæрдзты хайыл дзырд куы цæуа, уæд банысан кæнын хъæуы уый æмæ хъахъхъæдгонд статьятæм гæсгæ паддзахад йæ хæстæ сæххæст кодта æмбæлон æгъдауыл, куыстмызд, пенситæ æмæ æндæр социалон бафидинæгтæй кредитон хæс не 'руадзгæйæ», - йæ ныхасмæ ма бафтыдта Хæбæлаты Азæ.Сæ дæлбар структурæты куысты тыххæй ма информацитæ сарæзтой администрациты сæргълæуджытæ, барадхъахъхъæнæг органты разамонджытæ.Æмбырдæн фæстиуджытæ аразгæйæ, Юри Морозов банысан кодта, зæгъгæ, республикæйы экономикон рæзт ныртæккæ у мидæггагон политикæйы ахсджиагдæр здæхтытæй иу. «Æнæмæнг хуыздæр кæнын хъæуы фид-донон службæйы, чысыл æмæ астæуккаг бизнес кредит кæныны, кусæгон бынæттæ аразыны системæ æмæ æн-дæр ахæмтæ. Иудзырдæй, куыст бирæ ис æмæ йæ мах бæсты ничи сараздзæн», - банысан кодта Юри Морозов.

 ÆМÆ НЫУУАГЪТА РУХС ФÆЛГОНДЗ ЙÆ ФÆСТÆ

Зæрдæ алы адæймаджы риуы дæр ис, фæлæ адæм æмхуызон уарзын нæ зонынц сæ зæрдæтæй. Афтæ риссын, æмæ, Хуыцау бахизæд, фæлæ  мæлын дæр.Адæймаг та цалынмæ уарзын базона, уæдмæ нæ базондзæн риссын, афтæ амæлын дæр, кæд мæлæт фылдæр Хуыцауы фæндонæй вæййы, уæддæр.Ирон адæмы ныры фæлтæры Фыдыбæстæйы зæрдæбынæй уарзыны сæр иууыл тынгдæр бахъуыд, нæ бынысæфтмæбæллæг сыхæгты ‘рдыгæй та радон геноциды рис куы банкъардтам, уæд. Фæлæ цы давы Фыдыбæстæйы уарзын, - риссынхъом ыл куынæ уай, уæд… Икъаты Владимир йæ райгуырæн зæхх æмæ йæ радтæг адæммæ æнæкæрон уарзондзинад йæ зæрдæйы йæхæдæг кæм бавæрдтаид, - гуырцæй йæ рахаста. Фæлæ поэт уыцы уарзондзинадыл цас æнувыд уыд, уый искæй зæгъинаг нæу, йæхæдæг æй куыд æнкъардта, - афтæ ничи, æмæ йæ зæгъгæ дæр аив æмæ зæрдæбынæй раджы кодта: Ирыстоны бынтон гæвзыкк куы уон,Куынæ дзы уа мæ ингæнæн дæр фаг зæхх,Уæддæр йæ дзыхъхъы, уадз, æмæ цæрон, -Хуыцау кæм дæ! - хуыздæр амонд мын ма зæгъ! Уый уарзынхъом зæрдæйы æргом ныхас у, фæлæ ма риссын зоныны кой дæр скодтам æмæ уымæн дæр, чизоны, йæхæдæг хуыздæр дзуапп радта: Ирыстоны æнæныфс лæг куы уон,Æфсымæр, хо, æрвад мын дзы куынæ уа,Уæддæр мæ ныфс, мæ хъæздыгад - йæ ном,Йæ сæрвæлтау мæ мæлæт, уадз, æрцæуа! О, фæлæ поэзи базырджын ныхæстæ, романтикон узæлд æмæ патриотикон цæлхъытæ дæр уарзы, æрмæст ам дызæр-дыггæнæн нæй, Владимиры æцæг уарзт æмæ йæ зæрдæйы æнæгуызавæ рисыл - поэт сын сæ рыст базырджын поэтикон уæлтæмæны куыд æвдыста, уымæй сæ царды, Ирыстоны хъысмæты иууыл риссагдæр рæстæг куы æрыййæфта, Фыдыбæстæйы тыххæй цард радтыны сæр куы бахъуыд, уæд ирддæрæй равдыста…Аскъуыд йæ уарзаг æмæ риссаг зæрдæ, кæй уарзта æмæ кæуыл рыст, уыцы Ирыстоны рыстæй. Æмæ ацыд йе 'нусон бæстæм, йемæ кæй ахаста æмæ йын уым дæр æнцойдзинад чи никуы ратдзæн, уыцы æвидигæ уарзт æмæ æнусон рыстимæ. Ацыд, фæлæ йæ фæстæ ныууагъта лæджы фæд, иудадзыг нæ цæстытыл чи хъуамæ уаид, ахæм рухс фæлгондз.Ацы дзырдтæ æрмæст мæхи уды райгуыргæ æнкъарæнтæй рантысгæ не сты - афтæ дзырдтой æмæ дзурынц Владимиры æнафоны мæлæтыл зæрдæбынæй чи фæрыст, уыцы адæм. Уыдон та, зонгæйæ, æнæзонгæйæ ноджы зæрдæагайгæдæр ныхæстæ нывæзтой сæ судзаггаг хъарджыты Икъайы фырты табæты уæлхъус, адæм зæххæн уæз кæм кодтой, уыцы фыдохы митинджы.Дзæнæтыбадинаг Икъаты Владимир Ирыстоныл уæззау бонтæ куы скодта, уæды онг йæ уарзон адæмæн уыд æрмæстдæр поэт, уæлдайдæр сабитæн уæзгæ уацмыстæ фæлдисæг. Дзырд дæр ыл нæй, куыд журналист, афтæ дæр нымад уыд хуыздæрты фыццæгтæй иуыл, фæлæ стæй йæ куырдиаты алыварсон хуызтæ сæмхæццæ сты, нæ дуг йæхæдæг куыд схæццæ афтæ, æмæ Икъаты Владимир йæ адæмæн басгуыхт поэт-трибунæй. Иунæг уысм дæр æнцой чи нал зыдта, уыцы поэт йæхи æппæрста иу ранæй иннæмæ. Нæ тыхст æмæ уырыд рæстæджы не 'хсæндзарды цыдæриддæр цаутæ цыд - Владимир сыгъд æмæ æхсыст сæ тæккæ гуылфæны. Абон «Адæмон Ныхас» бирæ цæмæйдæрты ссис дзырдтаг, ис дзы, кæй зæгъын æй хъæуы, гуырысхо чи 'взæрын кæны, ахæм рох æмæ æргом хабæрттæ. Фæлæ уæдæй абонмæ æмæ нырæй фæстæмæ дæр æнæдызæрдыггаг уыдзæн æрмæстдæр иу хъуыддаг: «Адæмон Ныхас»-ы активондæр уæнгтæй иу - Икъаты Владимирмæ нæ уыд нæ дæр хипропагандæ кæныны, нæ дæр хи схъæздыг кæныны, нæ дæр хицауадмæ баирвæзыны монц, йæ разы æвæрдта æрмæстдæр иу хæс - Ирыстоны хæдбардзинад бахъахъ-хъæнынæн иу чысыл æххуыс уæддæр бакæнын. Æмæ йыл æууæндыдысты адæм. Ирдæй сæм зынд йæ уды сыгъдæгдзинад æмæ йын аргъ кодтой йæ алы дзырдæн дæр. Йæхæдæг йæхицæн ницы агуырдта, нæ дæр йæ риу хоста æмæ йæхицæн уæлдай кад агуырдта. Йæ иу æмдзæвгæйы цæйау зæгъы: Кæд дæ поэт, уæд хъуамæ уай цæттæСæрбахъуыды рæстаг тохы мæлынмæ.Дæ адæмæн нывонд кæнай дæ сæр,Фæдисон уай сæ цин æмæ сæ хъыгмæ. Æмæ кæм нæ уыд фæдисон Ирыстонæн йæ цинты дæр æмæ йæ хъыгты дæр. Фыццаграды уыд ирон дзырдаивады фæдисон. Йæ поэзи йе ‘мыдзаг у радтæг зæххы хæрзиуджытыл райынæй. Цæуылдæриддæр æмæ кæуылдæриддæр фыста, - алцæмæн дæр æмæ алкæмæн дæр ардта йæхи хæдхуыз ахорæнтæ, иу ын иннæйы нæ фæзмы, нæ фæлхатт кæны, фæлæ сæ фæндаг иу ранмæ цæуы - лæджыхъæд æмæ Фыдыбæстæм уарзондзинад кæм иу кæнынц, ахæм тыгъдадмæ. Уый поэт-фæлдисæджы хуызы, поэт-патриоты фæл-гондзы ноджы ирддæрæй равдыста йæ парахат æмæ æнæлаз удыхъæд. Уыцы уæззау бонты дыууæ хатты ацыд Мæскуымæ дæр, йæ адæмæн исты æххуыс фæуыны ныфсæй. Уым æмбæлд алыгъуызон партитимæ, мæскуыйаг ирæтты æхсæнад «Фарн»-ы разамонджытимæ. Фæдисы телтæ фыста Горбачев, Лукьянов æмæ æндæртæм.Икъаты Владимиры амæлæты фæстæ зынгæ ирон поэт æмæ публицист Дзуццаты Хадзы-Мурат фыста:«Владимирæн æрдз сфыццаг кодта æхсæнадон темпе-рамент, æмбæстагон æнæнцой æмæ фæдисоны монц. Искуы, зæгъгæ, адæмы социалон æмæ национ бартæн тыхми кæнынц, уæд-иу йæхицæн бынат нал ардта, растын-иу кодта æндæрты дæр, рæстдзинад æмæ адæймагуарзоны сæрвæлтау. Амæй фæстæмæ нын нæ фаг кæндзæн Владимиры æргом, сыгъдæг ирон ныхас, нæ нын фаг кæндзæн йæ ныфсхаст, йæ хъару, йæ фезмæлд».Йе 'нæрцæф æмæ æнæнцой удыхъæды миниуджытæн бирæ хæттыты уыдтæн æвдисæн. Йæ мæлæтæй иу къуыри раздæр уыдаид, афтæ мæм бацыд куыстмæ. Уæд ма театры куыстон. Йæ цæсгомы нуæрттæ æнæнцой хæлбулрцъ кодтой, йæ цæстыты тыхстгъуыз судзгæ æхсидавау æндæвта æддæмæ.- Сидзæрдон сæхгæдтой. Куртайы сидзæрдон. Æдыхыл сæ хъару æвзарын се 'нусон гакк у. Хъуамæ фæдисы хъæр ныккæнæм - æндæр гæнæн нын нæй… Дæуæн æй хæс кæнын. Ныфс мæ ис, сараздзынæ йæ.Дыккаг бон Советон Цæдисы Мидхъуыддæгты министрады хæстонтæ цыдысты Куртайы хъæумæ. Фадат мын фæцис семæ æфсæддон машинæйыл ацæуынæн. Алы рудзынг, алы бæласы бынæй дæр лæгмæ мæлæт кæцæй æнхъæлмæ каст, уыцы хъæуы уынгты бацыдыстæм сидзæрдонмæ. Сидзæрдоны агъуыст йæхæдæг дæр лæууыд сидзæргъуыз æмæ æрхæндæгæй. Цы цалдæр бынтон æнæхицау сабийы ма дзы баззад, уыдон æвæгæсæгæй иу хатæны къуымы нынныгъуылдысты æмæ сæ тарст цæстытæй агуырдтой дзуапп сæ дарддæры хъысмæтæй. Кусджыты иууылдæр рарвыстой.Уыдонæй изæрæрдæм фембæлдтæн алкæуылдæр, федтон директоры, Обкомы бæрнон кусджытæ æмæ Райкомы разамонджыты. Фæлæ куыд федтон æмæ банкъардтон, афтæмæй сидзæрдоны рæнхъон кусджыты йедтæмæ æндавгæ дæр никæуыл бакодта сидзæрты кæуинаг хъысмæт. Мæ уац фыст фæдæн æмæ бацыдтæн Владимирмæ. Уæд редакцийы культурæйы хайады сæргълæууæг уыд. Дæргъæй-дæргъмæ къæлидоры дыууæрдæм рацу-бацу кодта Къостайы «Додой» ныллæг хъæлæсæй дзургæ. Æрмæг куы бакаст, уæд арф ныуулæфыд:- Хорз у, - æндæр ницы загъта.Куы йын загътон, иуæй-иу бæрнон лæгтæ ацы хъуыддагмæ куыдфæндыйы цæстæй ракастысты, уый, уæд фестъæлфыд. Йæ цæстытæ мæ æрцытау ныссагъта æмæ загъта мæстыйæ.- Æмæ уыцы хабар цæуылнæ банысан кодтай дæ уацы?! Ахæсс æй фæстæмæ æмæ йæ ногæй рамыхуыр кæн. Адæм хъуамæ зоной алцы дæр æмæ алкæй дæр. Райсом-иу мæм æрбацу…Æмæ йæм бацыдтæн райсом. Куыстмæ нæ, - хæдзармæ… Мæрддзыгой… Уый ацыд йе 'нусон бæстæм рæсыд зæрдæйæ. Мах уæд дæр æмæ ныр дæр дзурæм, Владимир не 'хсæнæй æнæрæстæджы кæй ацыд, уымæн æмæ цæрынхъуаг уыд, уымæн æмæ нæ йæ цæхæр зæрдæйы ныфс тынг зæрдиагæй хъуыд.  Фæлæ, чизоны, йæхицæн йæ тæккæ рæстæгыл, йæ тæккæ афоныл мæлæт уыд. Уымæн æмæ цы федта, цы бавзæрста, уыдон ын уæлион дунейы рисæн æгæр бирæ дæр уыдысты…Уый нал æрыййæфта фæндзæм скъолайы уæлмæрд, Зары трагеди, Беслæны æвирхъау тæ-ригъæд æмæ бирæ æндæр уæз-зау хабæрттæ.Чизоны йын æппæт уыцы риссагдæр рыстытæй ноджы риссаг-дæр уыдаид йæ зынаргъ Ирысто-ныл ын чидæртæ гадзрахатæй кæй рацыдысты, нæ цыфыддæр знæгты деда калакимæ худина-джы хæрвы кæй ныццыдысты, æмæ ныл уырдыгæй сæ лыскъ удты хъæстæ кæй лæмарынц, уыцы худинаджы хабар.Фæлæ уæддæр æмæ уæддæр - мах, цагъдуæлдай ирон адæмы хъуыд æмæ хъæуы йæ сæр, уый хуызæн фырттæ сæфын Фыдызæххæн æгæрон зиан у.Икъаты Владимир йæ фæстæ цы рухс фæлгондз ныууагъта, уый та нын, цæстыгагуыйау, хъахъхъæнинаг у. Йæ ивгъуыдæн æмбæлон аргъ кæнын чи нæ зоны, уымæн рæсугъд фидæн нæй. Хуыцауæн фæндон уæд, цæмæй фæлтæрæй-фæлтæрмæ уæм нæ ивгъуыд æмæ нæ удвар-нæн аргъкæнынхъом. Æрмæстдæр нын уæд уыдзæн Владимир æмæ уый хуызæтты рухс нæмттæ æнæкъæмдзæстыгæй арыны бар. 

Фембæлды фæстиуджытимæ уæ базонгæ кæндзыстæм нæ газеты радон номыры.[cut text=подробности]

 УÆЛАХИЗ КЪУХЫ БАФТДЗÆН  РÆСТДЗИНАДЫ ФÆРЦЫ

Хуссар Ирыстоны дзыллон информацийы фæрæзты кусджытæ та банысан кодтой сæ радон бæрæгбон. Ацы хатт ын уыд юбилейон нысаниуæг дæр  июлы 23-æм бон Мыхуыры бонæй кæй расидтæуыд, уымæн йæ бындур у, фыццаг ирон газет рухсмæ куы фæзынд, уыцы бон. Ныр нæ фыццаг ирон газеты сæдæ азы юбилей фæмидисджындæр кодта нæ профессионалон бæрæгбоны, æмæ уый цытæн арæзт æрцыд тымбыл фынг дæр, цыран Хуссар Ирыстоны журналисттæ лæмбынæг æруынаффæ кодтой, абоны æндыгъд уавæр сыл цы бæрнон æмæ æнæаргъæвгæ хæстæ æвæры, уыдоныл.23-æм июлы та мыхуыры фæрæзты кусджыты иу къордимæ фембæлд нæ Республикæйы Президент Кокойты Эдуард.Президент зæрдæбынæй раарфæ кодта нæ мыхуыры фæрæзты кусджытæн, сæ уæззау уавæртæ ницæмæ даргæйæ нæ республикæйы фæрныгадæн æнувыдæй кæй лæггад кæнынц, уый тыххæй.Сæвзæргæ æндыгъд уавæры нæ журналистты сæйраг хæс у адæмы зæрдæты рæстдзинады ныфс бауадзын æмæ Ирыстоны истори, йæ адæмы рæстаг тохыл цъыфкалæн чи кæны, Хуссар Ирыстоны дунеон æмæхсæнады цæсты негативонæй чи æвдисы, уыдонæн аккаг ныхкъуырд радтын. Уый та, Президенты хъуыдымæ гæсгæ, бирæбæрцæй бафтыд нæ дзыллон информацийы фæрæзты къухы. Президент куыд банысан кодта, афтæмæй фæстаг рæстæджы хуыздæрæй-хуыздæр кæнынц нæ мыхуыры фæрæзтæ, куыд информацион тыгъдады, афтæ сæ фæлыстæй дæр.Уый фæстæ Кокойты Эдуард æрсидт æрæмбырдуæвджытæм, цæмæй лæмбынæг æрдзурой, ацы ахсджиаг куысты ма æнтыстыты уæлдай цы пробле-мæтæ æмæ ныхдуртыл æм-бæлдæуы, уыдоныл. Президент куыд загъта, афтæмæй тагъд рæстæджы бæрæг фæхуыздæр уыдзæн газеттæ æмбæлон уагыл мыхуыр кæныны хъуыддаг, нырыккон полиграфион ифтонггæрзтæ самал кæныны фæрцы.Уымæй уæлдай стыр къуыхцытимæ цæуы газеттæ æмæ журнал рафыссыны æмæ сæ районтæм рæстæгыл хæццæ кæныны хъуыддаг. Президент ныфс бавæрдта ацы хъуыддаджы дæр кæй бакæндзæн ахадæн æххуыс.Ныртæккæ информацион хъуагдзинад, сæйраджыдæр,  æййафынц, телеуынынад кæдæм нæ хæццæ кæны, уыцы дæрдтаг хъæуты. Адæм тыхсынц, цымыдис кæнынц сæ алфæм-блай цы цæуы, уыдæттæм æмæ дырыс информацийы бæсты исынц æрмæстдæр дам-думтæ. Мах та ныртæккæ чысылæйстырæй хъæуы рæстдзинад зоныны сæр. Уымæн æмæ уæлахиз къухы бафтын кæныны фæрæз сæйраджыдæр рæстдзинад у.Фембæлды кæрон Кокойты Эдуард дзыллон информацийы фæрæзты кусджыты иу къорды схорзæхджын кодта кадджын нæмттæ, грамотатæ æмæ Республикæ Хуссар Ирыстон расидыныл 15 азы сæххæсты цытæн медалтæй. 

 РÆСУГЪД ÆРДЗЫ ХЪÆБЫСЫ

Куыд ма хъусын кодтам, афтæмæй Фæсивæд, спорт æмæ туризмы хъуыддæгты  фæдыл  минстрад скъоладзауты къордгай æрвиты, Дзауы районы рæсугъд æрдзы хъæбысы цы цатыртæй арæзт лагерь бацæттæ кодтой, уырдæм. Уым уал сæ улæфт суагътой 30 ахуырдзауы.Улæфджыты рæстæгæй-рæстæгмæ бынаты бабæрæг кæнынц минис-трады бæрнон кусджытæ. Ацы бонты та сæм фæуазæг Президент Кокойты Эдуард. Республикæйы разамонæгимæ ма уыдысты министр Джиоты Руфин Мидхъуддæгты  министр Мин-дзайты Михаил æмæ горæт Цхинвалы администрацийы сæргълæууæг Цхуырбаты Вадим. Уыдон цымыдис кодтой улæфджыты уавæртæ бынаты базонынмæ. Семæ хайад райстой спортивон хъæзтыты дæр.Скъоладзаутæн уым улæфынæн ис хорз уавæртæ. Рæвдз сты алы æмæ алыгъуызон   хæрзад хæринæгтæй, суанг ма мыды онг  дæр. Хорз фадæттæ сын ис алыгъуызон спортивон мадзæлтты руаджы сæхи ирхæфсынæн, уыимæ иумæ цæугæ доны хи анайы-нæн дæр.Къорды раздзогтæ скъоладзауты арæх акæнынц балцытæм дæр. Изæры та сын фæуадзынц хъæлдзæг старттæ пионерты раздзог Наниты Еленæйы сæргълæудæй.Уавæрæй спайдагæнгæйæ скъоладзаутæй иутæ та кæнынц æрдзы алыгъуызон рæсугъд нывтæ. Улæфджытæ æхсæв та скæнынц арт æмæ, йæ алыварс бадгæйæ, кæрæдзийæн фæдзурынц алыгъуызон цаутæ æмæ хъæлдзæг, хиирхæфсæн  хабæрттæ. Цатыртæй арæзт лагеры улæфæг сывæллæтты æдасдзинад хъахъхъæнынц районы мидхъуыддæгты  управленийы кусджытæ.Иудзырдæй, ацы лагеры улæфын сæ алкæмæндæр  хæссы стыр æхцон-дзинад. 

ФÆЗЫНД ТА НОДЖЫ ИУ ÆНÆНЦОЙ РЕГИОН

Къодоры комы Гуырдзыстоны президенты раздæры æххæстбарджын Эмзар Квициани нал разы кæны Михаил Саакашвилийы дæлбар уæвын æмæ фехъусын кодта хæдхъахъхъæнынады къордтæ саразыны тыххæй.Квициани централон хицауиуæгады фæазымджын кодта, Тбилисы контролы бын чи ис æмæ Абхазы иунæг ахæм регион чи у, уыцы Къодоры комы цæрджыты проблемæтæм хъусдард кæй нæй, уый тыххæй. Уый тыххæй раздæры æххæстбарджын йæхæдæг фе-хъусын кодта журналисттæн. Уый ма фехъусын кодта, комы цæрджытæ йæм кæй бахатыдысты цæмæй кæй ныппырх чындæуыд, уыцы бынæттон хæдхъахъхъæнынады батальон «Охотник», зæгъгæ, уый сæргъ слæууа æмæ сразы ис. Квициани бартхъирæн кодта гуырдзиаг тыхон структурæтæм, кæцытæ, цыма 27 июлы фæнд кæнынц хæцæнгæрзтæ байсыны фæдыл Къодоры спецопераци ауадзын æмæ загъта, зæгъгæ, сыл хæцæнгарзимæ кæй сæмбæлдзæн. Банысан кæнын хъæуы уый æмæ Квициани кæй командæ кодта «Охотник»-ыл. Фæлæ Саакашвили хицауиуæгадмæ куы рцыд, уæд æй æфсадæй арвыстой. Ныр ногæй арæзт æрцыд батальон. «Æз æмæ ме мбæлттæ иу гарзджын адæймагæн дæр бар нæ ратдзыстæм ардæм æрцæуынæн», - ахæм комментари радта Квициани Тбилис цы фæнд кæны, уымæн. «Махæн зындгонд у, - зæгъы дарддæр уый, - хъахъхъæнынады министр Иракъли Окруашвили 27 июлы кæй фæнд кæны комы штурмæй сисын, фæлæ цахæмфæнды тыхтæ ма æрцæуой ардæм хæцæнгарзимæ - райсдзысты æмбæлон дзуапп».

 РЕСПУБЛИКÆ ХУССАР ИРЫСТОНЫ ПРЕЗИДЕНТЫ УКАЗТÆ

«Республикæ Хуссар Ирыстоны сгуыхт журналисты» кадджын ном радтыны тыххæй.Периодикон мыхуыры къабазы йæ лæггæдты, бирæ азты намысджын куысты тыххæй æмæ Дзыллон информацийы фæрæзтæ æмæ мыхуыры боны цытæн уынаффæ кæнын:1. «Республикæ Хуссар Ирыстоны сгуыхт журналисты» кадджын ном лæвæрд æрцæуæд Гæбæраты Юри Къостайы фыртæн - газет «Хурзæрин»-ы сæйраг редакторæн.2. Ацы Указ йæ тыхы бацæуæд къух ыл æрфыссыны бонæй. «Республикæ Хуссар Ирыстоны сгуыхт журналисты» кадджын ном радтыны тыххæй.Периодикон мыхуыры къабазы йæ лæггæдты, бирæ азты намысджын куысты тыххæй æмæ Дзыллон информацийы фæрæзтæ æмæ мыхуыры боны цытæн уынаффæ кæнын:1. «Республикæ Хуссар Ирыстоны сгуыхт журналисты» кадджын ном лæвæрд æрцæуæд Хуыгаты Анатоли Зауырбеджы фыртæн - Мыхуыры хæдзары директорæн.2. Ацы Указ йæ тыхы бацæуæд къух ыл æрфыссыны бонæй. «Республикæ Хуссар Ирыстоны культурæйы сгуыхт кусæджы» кадджын ном радтыны тыххæйЧиныгуадзæн хъуыддаджы йæ лæггæдты, бирæ азты намысджын куысты тыххæй æмæ Дзыллон информацийы фæрæзтæ æмæ мыхуыры боны цытæн уынаффæ кæнын:1. «Республикæ Хуссар Ирыстоны культурæйы сгуыхт кусæджы» кадджын ном лæвæрд æрцæуæд Бежанты Заирæ Виссарионы чызгæн  РХИ-йы зонад-иртасæн институты кæстæр зонадон кусæгæн.2. Ацы Указ йæ тыхы бацæуæд къух ыл æрфыссыны бонæй. Республикæ Хуссар Ирыстоны Кады грамотæйæ схорзæхджын кæныны тыххæй.Полиграфион кондады хъуыддаджы бирæ азты дæргъы намысджын куысты тыххæй æмæ Дзыллон информацийы фæрæзтæ æмæ мыхуыры боны цытæн уынаффæ кæнын:1. Республикæ Хуссар Ирыстоны Кады грамотæйæ хорзæхджын æрцæуæд Икъаты Мадинæ Владимиры чызг - РХИ-йы кондадон-полиграфион баиугæнды директор.2. Ацы Указ йæ тыхы бацæуæд къух ыл æрфыссыны бонæй Республикæ Хуссар Ирыстоны Президент Кокойты Эдуард Горæт Цхинвал, 2004 азы 24 июль 

ГУЫРДЗЫСТОНЫ ÆРЦЫД ÆФСÆДДОН ФÆФÆЛДÆХТ

Гуырдзыстоны разамынад йæхи афтæ дары, цыма ахæмæй ницы æрцыд: президент конституцимæ гæсгæ йæ куыстæй ссæрибар кодта зæронд хицауады æмæ уыцы сæйраг закъонмæ гæсгæ сарæзта ног хицауад. Ног хицауады иу стæмтæй дарддæр иннæтæ сæ бынæтты кæй баззадысты, уый та президенты бар æмæ фæндон у.Официалон Тбилис уырнын кæны, зæгъгæ, президент Михаил Саакашвили конт-роль кæны ситуацийыл, фæлæ оппозици та бæлвырд кæны, зæгъгæ, бæстæйы реалон хицауиуæгад байстой æфсæддонтæ. Æфсæддонты хсæн та сæйрагдæр у Иракъли Окруашвили, кæцыйæн бантыст канд йæ рагон оппонент Георги Хаиндравайы поли-тикæйæ аиуварс кæнын нæ, фæлæ ма паддзахады сæргълæууæджы дæр фæстаг планмæ ахизын кæнын, фыссы «Известия».Конфликттæ æрбæстон кæныны фæдыл раздæры паддзахадон министр Георги Хаиндравайы хиуылхæцгæ политикыл банымайын зын зæгъæн у: уый йе стыр уарзондзинад Уæрæсемæ дæр никуы æвдыста æмæ дыууæ республикæ - Абхаз æмæ Хуссар Ирыстонмæ дæр, кæцытæ ивгъуыд æнусы 90-æм азты равзæрстой сæ рæзты хæдбар фæндаг. Афтæхуыйнæг «сабырады парти» (кæд ахæм уыдис, уæд) куынæг æрцыд ивгъуыд азы февралы мæйы, æбæрæг уавæрты куы амард премьер-министр Зураб Жвания, уæд. Гуырдзыстоны разамынады, кæнæ уыцы разамынадæн чи къухдариуæг кæны, уыдоны фæстаг уынаффæтæ дзурæг сты: Гуырдзыстон равзæрста «карз уагахаст» Уæрæсе, Абхаз æмæ Хуссар Ирыстонмæ ахасты. Кæдæм æмæ цахæм фæстиуджытæм æркæндзæн Иракъли Окруаш-вилийы бæллиц Цхинвалы ног азыл сæмбæлыны тыххæй, уымæн йæ зонæг - иунæг Хуыцау.Газет «Утро» ивгъуыд азы февралы фыста, Саакашвилийы алыварс карз тох кæй цæуы хицауиуæгадыл. Гуырдзыстоны политикæйыл развæлгъау ахъуыдыгæнæн нæй, уымæн æмæ йæ сæйраг гарант Саакашвили бахауд æвзонг радикалты æндæвдады бын, кæд йæхæдæг дæр уыцы фæсивæдмæ хауы, уæддæр.

 ÆФТАУЦ КÆНЫНЦ ХОЛЛÆГТÆ

Ныртæккæ у зымæгмæ стурвосæн холлæгтæ æрцæттæ кæныны ахсджиаг рæстæг. Уый сæ зæрдыл дарынц Цхинвалы районы æхсæнадон æмæ фермерон хæдзарадты разамонджытæ æмæ сын ис иуæй-иу раппæлинаг фæстиуджытæ. Районы хæдзарадтæй таугæ æмæ æрдзон кæрдæг кæрдын æмæ æфснайынмæ цы хæдзарадтæ бавнæлдтой, уыдон сты Къостайыхъæу, Тъбет, Дменис, «Элита» æмæ «Глот». Уыдонæн уал 15 июлмæ æдæппæт кæрдæг æркæрдын бантыст 80,3 гектары фæзуатыл. Уæлдæр ранымадгонд хæдзарадтæй уал фылдæр ныккарста Къостайыхъæуы паддзахадон хæдзарад - 45 гектары æмæ æфснайгæ та бакодта 750 центнеры хол-лаг, фермерон хæдзарад «Элита» та 2,5 гектары бафснайдта 800 ц.Зымæгмæ æхсæнадон фосæн холлæгтæ æфснайыны куыст дарддæр цæуы районы хæдзарадты. 

БУРДЖАНАДЗЕ СÆМ БАРТХЪИРÆН КОДТА

Гуырдзыстоны Парламенты спикер Нино Бурджанадзе гæ-нæнуæвæныл нымайы Къодоры комы полицион операци ауадзыныл, - хъусын кæны РИА «Новости». Бурджанадзейы хъусынгæнинаг уыдис дзуапп Къодоры комы Гуырдзыстоны президенты раздæры æххæстбарджын Эмзар Квицианийы ныхæстæн. Уый раздæр фехъусын кодта, бæстæ-йы ныры разамындмæ кæй нал хъусдзæн æмæ регионы хæдхъахъхъæнынады къордтæ ногæй саразыны тыххæй.«Эмзар Квициани Къодоры комы нæу официалон адæймаг æмæ амы æппæт цæрджыты хъуыды не ‘вдисы. Мæн уырны, Къодоры комы цæрджытæ сæ хъуыды кæй зæгъдзысты хицауиуæгады коммæ нæ кæсыны тыххæй хъусынгæнинаджы фæдыл. Фæлæ кæд æввахс бонты уавæр не 'рсабыр уа, уæд гæнæн ис æххæст æрцæуа полицион спецопераци иууыл къаддæр вазыгджындзинæдтимæ» - фехъусын кодта Бурджанадзе журналисттæн.Гуырдзыстоны Парламенты спикеры ныхæстæм гæсгæ, «Квициани бахауд кæйдæр хызы, кæнæ та комкоммæ æххæст кæны Уæрæсейы спецслужбæты бацамындтытæ». «Абон Квицианимæ Абхазы хъахъхъæнынады министр æмæ гуырдзиаг-абхазаг конф-ликты зонæйы уæрæсейаг фидауынгæнджытыл командæ-гæнæг уазæгуаты кæй уыды-сты, уый бирæ цæуылдæрты дзурæг у» - банысан кодта уый.Уыимæ иумæ гуырдзиаг-абхазаг конфликты зонæйы сабырад бахъахъхъæныны фæдыл коллективон тыхтыл командæгæнæг Сергей Чабан йæ интервьюйы растыл нæ банымадта, Абхазы хъахъхъæнынады министримæ Къодоры комы кæй уыдысты, уый тыххæй информаци. Йæ рады Квициани фехъусын кодта, зæгъгæ, Чабаны федтаин æрмæстдæр телевизоры. Растыл нæ банымадта Къодоры коммæ Абхазы хъахъхъæнынады министры æрцыд дæр. Гуырдзыстоны мидхъуыддæгты министрады информацимæ гæсгæ бæстæйы барадхъахъхъæнæг органтæ уголовон    хъуыддаг бакодтой Квицианийыл. 

КУСЫНЦ ФÆЛХАСГÆНДЖЫТЫ ДОМÆНТÆ ÆХХÆСТ КÆНЫНЫЛ

Цхинвалы урсаджы завод у, нæ горæты рагондæр куыстуæттæй сæ иу. Фæлæ кæд раздæрау бирæ продукци нал уадзы, уæддæр архайы, йæ фадæттæ йæ куыд амонынц, афтæ фæлхасгæнджыты домæнтæ æххæст кæныныл.Заводæн йæ ном йæ уæлæ ис. Уадзы урсаджы продукттæ   къæпы, æхсыры сæртæ, сæл-дæг, къæдор æмæ нæлхæ. Ныртæккæ сæрд ис йæ тæмæны. Тæвд рæстæджы та адæмы зæрдæ тынгдæр фæагуры сæлдæг. Уымæ гæсгæ ныртæккæ заводæн йæ сæй-рагдæр куыст у сæлдæг уадзын. Сæлдæг уадзыныл кусынц, сæ хъуыддаг тынг хорз чи зонынц, бирæ азты дæргъы ам чи кусынц, ахæм сылгоймæгтæ. Уымæ гæсгæ сæ къухы æфты хæрзгъæд сæлдæг аразын. Уыцы кусджытæ та сты Багаты Нателæ, Гæбæраты Земæ, Писаревская Люба.Заводы директор Сиукъаты Геннади куыд зæгъы, афтæмæй завод цы сæлдæг уадзы, уымæн арæзт цæуы лабораторион анализтæ, нæ йæм æфтауынц консерванттæ, цы продукттæй арæзт цæуынц, уыдон сты экологион æгъда-уæй сыгъдæг. Фæлæ, уæддæр сæ разы æвзæры ныхдуртæ. Цæвиттон, сæлдæджы алы хуызтæ фенæн æмæ балхæнæн ис нæ горæты алы рæтты. Ласгæ та сæ кæнынц нæ республикæйæн æдтейæ. Уыцы хъуыддаг æвзæрыр-дæм æндавы заводыл, рæстмæ реализаци нæ цæуы йæ рауадзгæ продукци æмæ мæ-гуырауæрдæм æндавы йæ размæцыдыл. Завод ма зындзинад æвзары, вафлийæ агуывзæтæ аразынæн сын сæрмагонд станок кæй нæй, уый тыххæй дæр. Ахæм станок сын кæй самал кæндзæнис, уый тыххæй сын ныфс бавæрдта президент Кокойты Эдуард. Куыстуаты директор ма куыд загъта, афтæмæй уый къухты куы бафта, уæд сæ хъуыддæгтæ ацæудзысты бирæ рæвдздæр.Сæрды бонты æвзæр уæй кæны къæпы дæр. Уымæн та йæ аххосаг у, гуырдзиæгтæ нæ горæтмæ сæ мацъони кæй ласынц, æмæ йæ цæрджытæн кæй уæй кæнынц. Афтæмæй та анализ аразыны рæстæджы рабæрæг вæййы, се ‘хсыры кæй ис адæймаджы ахсæныл низæфтауæг микробтæ.Заводы къухдариуæгад хорз æмбары, æрмæст урсаджы куыстæй заводæн йæ хъуыддæгтæ тынг рæвдз кæй нæ ацæудзысты æмæ архайы æндæр хуызты дæр заводы æфтиаг фæхуыздæр кæныныл. Раздæр урсаджы завод æмæ дзидзайы комбинаты куыст кæрæдзийыл баст уыдысты. Ныр фæстæмæ сног кодтой ацы хъуыддаг, цæмæй заводы авналæнтæ фæуæрæхдæр уой. Ам аразын райдыдтой пельментæ. Уый тых-хæй самал кодтой, кусынæн сæ цыдæриддæр ифтонггæр-зтæ хъæуы, уыдон. Пельментæй дарддæр ма цæттæ кæнынц машинкæйы уагъд дзидза дæр æмæ сæ дæттынц магазинтæм. Зæрдиагæй сæ агурынц фæлхасгæнджытæ, фæлæ та ам дæр сæ разы сæвзæрд зындзинад. Цæвиттон, хицæн адæймæгтæ дæр аразынц куыд пельментæ, афтæ дзидзайы ссад дæр æмæ сæ уæй кæнынц заводы æфсон. Бирæ хатт та сæ фæлхасгæнæг бафауы, уыцы продукци рæстмæ кæй нæ вæййы, уый аххосæй. Ныр завод самал кодта экитеткæтæ æмæ сæ хъуыддаг бирæ фæхуыздæр уыдзæн.Заводы къухдариуæгады ма катайы æппары иу хъуыддаг. Заводы бæстыхайы æмбæрзт тæдзы æмæ сæфынц, афтæ зынаргъ чи сты заводæн, уыцы ифтонггæрзтæ. Сиукъайы фырт куыд зæгъы, афтæмæй йын нал ис зымæджы афтæмæй ныууадзæн, ныридæгæн бæстыхайæн иуæрдыгæй фарс сабыргай згъæлынц йæ къултæ. 

ГУЫРДЗИАГ-ИРОН КОНФЛИКТ ÆРБÆСТОН КÆНЫНЫ ФÆДЫЛ ÆКК-ЙЫ ÆМСÆРДÆРТТЫ ИУМÆЙАГ     ХЪУСЫНГÆНИНАГ

Æмхæццæ контролон къамисы гуырдзыстойнаг, хуссарирыстойнаг, уæрæсейаг æмæ цæгатирыстойнаг хæйтты разамонджытæ катайдзинадимæ хъусын кæнынц, гуырдзиаг-ирон конфликты зонæйы уавæр фæстаг рæстæджы кæй фæвазыгджындæр ис. Уыдон цæхгæр æвзæрыл нымайынц Цхинвалы æрæджыйы террористон акттæ, кæцыты фæстиуæгæн æрцыдис уды зиæнттæ æмæ мæсæллæй зæгъынц, чи бабын, уыдоны хæстæджытæ æмæ хиуæттæн.Æмсæрдæрттæ хъыгдзинад æвдисынц, 17-18 июлы Тбилисы уагъд чи хъуамæ æрцыдаид, Къамисы уыцы рабадт кæй нал сырæзт, уый фæдыл. Сæвзæргæ уавæртæ хъусдардмæ райсгæйæ, уыдон хъусын кæнынц.Гуырдзыстойнаг, хуссарирыстойнаг, уæрæсейаг æмæ цæгатирыстойнаг фæрстæ бындуриуæг кæнынц ахæм факт æмбарыныл, зæгъгæ, Æмхæццæ контролон къамис у иунæг ахæм механизм, кæцы фадат дæтты легитимон форматы конфликты бæстæты 'хсæн диалог аразынæн. Йæ фæлгæтты цы арæзтæуы, уыдонæн ис позитивон фæстиуджытæ æмæ ахъазгæнæг сты конфликты зонæйы уавæр сабырадон æгъдауæй æрбæстон кæныны процесс фæдфæдылонæй размæ кæнынæн. Сæ нымæцы - уавæр æрбæстон кæныны иумæйаг программæ бакусыны фæдыл Кусæгон къорд саразыны, конфликт æрбæстон кæныны хайадисæг бæстæты барадхъахъхъæнæг структурæты æмархайд фæактивондæр кæныны фæдыл уынаффæтæ. Ахсджиаг нысаниуæг лæвæрд цæуы конфликты зонæйы экономикон реабилитацийы æмразыгонд программæ реализаци кæнынæн.Æмсæрдæрттæ бæлвырд кæнынц сæ тырнындзинад Къамисы дарддæры æнæкъуылымпы куыст ифтонг кæнынмæ æмæ цæттæ сты ÆКК-йы радон рабадт цыбыр æмгъуыдмæ ауадзынмæ, гæнæн уæвгæйæ июлы кæрон  августы райдианы Мæскуыйы.Æмсæрдæртты уырны, Æмхæццæ контролон къамисы æнтысгæ куыст дарддæр дæр кæй цæу-дзæн æмæ тынгæй тынгдæр кæй кæндзæн сабырад æмæ стабилондзинад конфликты зонæйы бахъахъхъæныны, бæстæты ‘хсæн æууæнкдзинад сфидардæр кæныны æмæ кæрæдзийы къух чи аразой быцæуаг фарстыты, ахæм уынаффæтæ агурыны интерестæн.Гуырдзыстонæй ÆКК-йы æмсæрдар                                  Г. ХаиндраваХуссар Ирыстонæй ÆКК-йы æмсæрдар                             Цоциты БарисУæрæсейæ ÆКК-йы æмсæрдар                                          Ю. ПоповЦæгат Ирыстонæй ÆКК-йы æмсæрдар                               Тхостты Мурат УЫЙ ХÆЦЫД

САБЫРАДОН ПРОЦЕССЫ ФАРС… УЫДОН ТА  - НÆ…Фæстаг рæстæджы Гуырдзыстоны хицауады разамон-джытæ æппæт дæр аразынц, цæмæй гуырдзиаг-ирон конфликты зонæйы уавæр сабырадон æгъдауæй ма аскъуыддзаг уа, фæлæ хæстон архайдтыты 'руаджы. Цæмæй хъаугъайы зонæйы уавæр сабырадон æгъдауæй скъуыддзаг æрцæуа, уымæн стыр ахъаз кодта ÆКК-йы куыст, фæлæ Гуырдзыстоны къухдариуæгад æппæт дæр арæзта, цæмæй ÆКК-йы райсгæ уынаффæтæ æххæст ма цæуой. Уымæн та æвдисæн у, 18 июлы ÆКК-йы Гуыр-дзыстоны хайы æмсæрдар Георги Хаиндрава йæ бынатæй сæрибар кæй æрцыдис, уый. Уый фæдыл мах бахатыдыстæм РХИ-йы Хицауады Сæрдары фыццаг хæдивæг, ÆКК-йы Хуссар хайы æмсæрдар Цоциты Барисмæ, цæмæй нын йæ хъуыдытæ зæгъа ацы æрцæугæ цауы тыххæй.-Мæ хъуыдымæ гæсгæ Гуырдзыстоны фарс абон агуры æмæ æвæры ахæм адæмы сæ хицауады бæрнон бынæтты, кæцытæ архайынц хъаугъа сабырадон æгъдауæй æрбæ-стон кæныныл нæ, фæлæ хæстон архайдтыты фæрцы. Æмæ Георги Хаиндрава та уыдис ахæм адæймаг, кæцы хъахъхъæдта йæ адæмы интерестæ æмæ æххæст кодта ÆКК-йы бадзырдтæ, реалон æгъдауæй аргъ кодта конфликтон зонæйы уавæрæн. Кæй зæгъын æй хъæуы, уыдис-иу ахæм рæстæджытæ, æмæ-иу кæрæдзи не 'мбæрстам, фæлæ-иу фæстагмæ уæддæр æрцыдыстæм иу хъуыдымæ. Банысан кæнын ма хъæуы уый дæр, æмæ йæ алыварс цы тыхон структурæтæ уыдис, уыдон кæй сты æр-мæстдæр сабырады нæ, фæлæ хæстон архайдтыты 'руаджы конфликтон зонæйы уавæр скъуыддзаг кæныны æвварс. Æмæ ÆКК-йы уынаффæтæ куы исай, уæд сæ стæй хъуамæ æххæст кæной сæйраджыдæр, тыхон структурæты сæргълæуджытæ, æмæ Гуырдзыстоны тыхон структурæты сæргълæуджытæ Георги Хаиндравамæ цы ахаст уыд, уый равдыстой. Георги Хаиндрава йæ бынатæй сæрибар цы бон æрцыд, уый размæ бон мæнæн уыд фембæлд ЕÆÆО-йы офисы сæргълæууæг Рой Ривимæ æмæ ацы фембæлды рæстæджы æз фæндон бахастон, цæмæй æппæт амæлттæй дæр бахъахъхъæнæм ÆКК-йы Гуырдзыстоны хайы æмсæрдар Георги Хаиндравайы, цæмæй йæ бынатæй ист ма 'рцæуа, уымæн, æмæ уымæн йæ бынаты кæй сæвæрой, уый, кæй зæгъын æй хъæуы, æрбацæудзæн æндæр фæндæттæ æмæ хъуыдытимæ. Ныртæк-кæ уымæн йæ бынаты кæй сæвæрдтой, уыимæ æз лæ-гæй-лæгмæ зонгæ нæ дæн.18 июлы Гуырдзыстоны парламент уынаффæ рахаста, цæмæй хъаугъайы зонæйæ фидауынгæнæг тыхтæ аконд æрцæуой. Уыцы хъуыддаг зыдта Георги Хаиндрава æмæ уæддæр йæ къух æрфыста 17 июлы ÆКК-йы иумиаг ныстуаныл гуырдзиаг-ирон конфликтон зонæйы уавæр сабырадон æгъдауæй æрбæстон кæныныл. Æмæ йæ бынатæй ссæрибар кæныны аххосæгтæй, мæ хъуыдымæ гæсгæ, иу у ацы иумиаг ныстуаныл йæ къух кæй æрфыста, уый. 

ДАРДЫЛ ХЪУЫСТГОНД У СÆ НОМ

Гæздæнты авд æфсымæрæн сæ кой хъуыстгонд у канд Ирыстоны нæ, фæлæ ма дард фæсарæнты дæр. Уыдон райгуырдысты Цæгат Ирыстоны Дзуарыхъæуы. Гæздæнты Асæхмæт æмæ Тасойы сывæллæттæ хæсты размæ уыдысты хуымæтæджы лæппутæ. Иннæ лæппутæй уадиссаг ницæмæй хицæн кодтой. Иннæ лæппутау, уыдон дæр куыстой колхозы.Æфсымæрты хистæр Мæхæмæт алкæмæй дæр раздæр сахуыр кодта трактор скъæрын æмæ стыр æххуыс фæцис хъæубæстæн.Гъе, фæлæ хæст куы райдыдта, уæд авд æфсымæры: Мæхæмæт, Дзæрæхмæт, Хадзысмел, Махарбег, Созырыхъо, Шамиль æмæ Хасанбег сæ фыдыбæстæ бахъахъхъæныны сæраппонд ацыдысты фронтмæ. Хæдзармæ æрвыстой, нæ хъуыддаг раст кæй у, æмæ æнæмæнг кæй фæуæлахиз уыдзыстæм, уый тыххæй фыстæджытæ.«Мæ зынаргъ мад æмæ фыд! - хæсты райдианы хæдзармæ фыста Дзæрæхмæт. - Ахæм карз тохтæ цæуы, ахæм æмæ сын радзурæн дæр нæй. Гъе, фæлæ сымах куы зониккат, знæгты ныхмæ цахæм хъаруджын лæппутæ тох кæны, уæд дисы бахауиккат. Уыдон цыфæнды тыхджын знаджы дæр ныддæрæн кæндзысты, æгæрыстæмæй, сæ дæс хатты фылдæр куы уой, уæддæр».«Мæ зынаргъ ныййарджытæ! - фыста Махарбег 1941 азы фæззæджы.  Фашисттæ æрбахæццæ сты Мæскуымæ. Гъе, фæлæ уыдон ам ссардзысты се ‘гад мæлæт. Мах сын ницы хуызы ратдзыстæм нæ сæйраг æмæ уарзон горæт. Нæ алы нæмыг дæр мæлæт хæссы, нæ Райгуырæн бæстæмæ нын чи фæныхылдта, уыцы фашистон абырджытæн».Хъысмæт сайдæй разылд Гæздæнты авд æфсымæрыл. Севастополы сæрыл карз тохты фæмард сты Хадзысмел æмæ Мæхæмæт. Денджызмæ хæстæг фæмард Дзæрæхмæт. Созырыхъо фæмард Киев ссæрибар кæныныл тохты. 10-æм кълас каст нæма фæцис, фронтмæ афтæмæй ацыд Хасанбег æмæ фæмард Белорусийы зæххыл. Æфсымæртæй иууыл фæстæдæр фæмард Шамиль. Уый та - Берлины тохты. Уый зыдта, йе 'фсымæртæ знаджы къухæй кæй фæмард сты, уый æмæ сæ йæ маст иста, æгъатырæй сæ дæрæн кодта.Гæздæнты æфсымæртæ сæ фыды уæзæгмæ, сæ фыды хæдзармæ æрыздæхтысты хърихъуппы символикон хуызы - Гæздæнты авд æфсымæры цытæн Расул Гамзатовы зынгæ зарæг æмæ Дзуарыхъæуы монументалон скульптурон композицийы хуызы. «Авд цухъхъа»-йы - афтæ хуыйны нывгæнæг Козаты Зауыры конд егъау ныв. Йæ авторæй радта Хæстон кады музеймæ. Авд цухъхъайы ауыгъдæй лæууынц хæххон хæдзары къулыл. Уыдон дæр дзурæг сты, сæ ном кæй никуы ферох уыдзæн, ууыл.ГАССИТЫ Валери,Хæстон кады музейы директор 

ИРОНЫ   ЛÆГЪСТÆ  ХУЫЦАУМÆ

Мæхи æмбарынхъом куы фæдæн, уæдæй фæстæмæ мæ хъус дарын газеттæм, журнал-мæ, радиомæ, телеуынынадмæ. Æппынæдзух дзурынц, æвдисынц, фыссынц, мадæлон æвзагмæ нæ хъус æрдарæм, мадæлон æвзаг ма фесафæм, зæгъгæ, фæлæ уыцы фыстытæ æмæ ныхæстæй хъуыддаг йæ бынатæй не ‘ггуырсы. Уый нæ, фæлæ бонæй бонвыддæр кæны. Цæмæн? Кæй аххосæй? Кæй, кæ, хъуыддаг закъоны тыхæй аскъуыддзаг кæнын кæй къухы, кæй бæрны ис æмæ йæ бон кæмæн у, уыдонæй бирæтæ æрмæст дзурынæй дард-дæр сæ хæсыл ницы нымайынц.Æвзаджы дæр æмæ царды сомбон аразын дæр кæмæ кæсы, уыцы сывæллæттæй цы радомæм? Саби тутийау фæлхатт кæны, хистæртæй цы хъусы, уый, йæ зондахасты дæр уый ныффидар вæййы.Саби, æхсæзаздзыд сывæллон цæттæгæнæн къласмæ куы бацæуы, уæд ахуыр кæны уырыссаг æмæ англисаг æвзæгтæ, ирон æвзаг нæ. уыдон дæр ничи фауы, ничи сæ æппарын кæны, фæлæ ма уыдон уæлдай ирон æвзаг кæй уæлфадыл ныллæууыд галы лæудæй? Æмæ уый сабийы аххос у, цымæ? Сабийы аххос нæу, фæлæ сын уыцы плантæ æмæ программæтæ чи аразы, уыдон аххос.Ис ахæм «ирæттæ» æмæ йæ истæмæй куы бафæрсай, уæд дын, цыма иронау кæй нæ зоны, уый стыр лæгдзинад у æмæ дзы сæрыстыр у, уыйау фæзæгъы: «Æз иронау нæ зонын». Æмæ уый дæр, ныр саби чи нал у, фæлæ ма æрæджы дæр саби чи уыд, уыдон аххос нæу, фæлæ йæ ныййарджытæ æмæ йæ ахуыргæнджыты аххос. Иронау чи нæ зоны уый сывæллоны ныййарджытæ цымæ, ирон адæмы 'хсæн уæвгæйæ, къæмдзæстыг нæ фæкæнынц, æгад сæм не 'ркæсы? Æмæ ма ахæм лæджы ирон схонæн ис? Уый хи нацийыл гадзрахатæй цæуын у мæ нымадæй.Федтон ма ахæм диссаг дæр æмæ, ирон артисттæ ирон спектакль æвзæрстой æмæ иууылдæр дзырдтой уырыссаг æвзагыл. Уымæй диссагдæр та, Республикæйы бæрнон кусджытæй чидæр (чидæртæ) фембæлдысты, æндæр æвзагыл дзурджытæй иу лæг дæр кæм нæ цæры, ахæм хъæуы фæллойгæнджытимæ æмæ сын дзуры (дзурынц) уырыссааг æвза-гыл. Уый дын уасæджы æмбисонд: мæныл, дам, ныууасын æмбæлы æмæ уасын, сбон уыдзæн æви нæ, уый мæнмæ нæ хауы. Адон дæр, дзурын мыл æмбæлы æмæ дзурын, исчи сæ бамбардзæн æви нæ, уый мæ хъуыддаг нæу. Æниу уыдон дæр цы бахæрам чындæуа? Ирон скъолатæ бакæнын æмæ сын фадæттæ саразыныл дæр уырыссагау фæдзурынц.Арæх фенæм ахæм хабар: хъæуы уа, æви горæты, уæлдай сын нал у: уацхæссæджы фæнды интервью райсын куыстуаты разамонджытæй искæмæй æмæ йæм дзуры, цы адæмæй у, уыдон æвзагыл, дзуаппдæттæджы та фæнды, чи йæм хъусы, уыдон дисыл куы бафтауид, уырыссаг æвзаг кæй зоны, уымæй. Уый мæ нымадæй у къуыдипп лæджы тыхлæгдзинад.Иууыл бæллæхдæр та, дзырдты куы сарвистон кæнынц, уый вæййы. Иронау, дам, дзурын æмæ, марды æвзисты хъæстæ куыд фæкæнай, уыйау уырыссаг дзырдты ‘хсæн кæмдæрты ирон дзырдтæ дæр фæкæны: «Дед Мороз мын падарка радта». Иу бæрнон кусæг та ахæм хъуыдыуат загъта: «Праздникмæ производствойы передовиктæн подароктæ приобрести скодтам». Дзырд «лæвар», æвæццæгæн, тагъд архивмæ бахаудзæн, уымæн æмæ йæ сæр кæм бахъæуы, уым та «подарок» йæ разæй фæвæййы æмæ йын дзырды бар нал ратты.Ахæм дзырдтæ, кæй дзыхæй цæуынц, ууыл куыд æндавынц, уый нæ зонын, фæлæ хъусæ-джы хъустæ æмæ зæрдæйы дæр судзинтау ныхсынц…Цы гæнæн ис? Мæ бон сын баххуыс ницæмæйуал у, фæлæ иунæг Хуыцаумæ хæссын мæ лæгъстæ-хъаст: нæ дзырдты нын бауарзын кæн нæ адæмæн, науæд та, нæ риутæ хойгæйæ, нæхи ирæттæ мауал хонæм! 

ЦЫ ФÆДÆ, УÆДДÆР?

Хатыр, дæуæй нæ зæгъын…Иу хъуыддаг æрбалæууыд мæ зæрдыл…Хъуыды ма кæныс? Хæрз æрæджы уыдис. Æгас дуне нынкъуыст. Зæххæнкъуыстæй нæ! Гриппæй. Уымæй дæр мæргъты гриппæй. Æмæ зæххы къорийыл æгас адæмтæ катайы ныххаудысты. Мæргъты мæт ма чи кодта, фæлæ, дам, дзы кæцыдæр бæстæты цалдæргай адæймæгтæ дæр амардис… Адæймаг знаджы цæстæй акастис мæргътæм. Куыд, нæ сæрты чи тæхы, афтæ нæхæдæг кæй дарæм æмæ нæ алыварс чи рауай-бауай кæны, уыдонмæ дæр. Зæххон мæргътæн, сæ низ ныл бахæцыны тасæй аккаг фестæм, фæлæ цы бакодтаиккам тæхгæ мæргътæн та? Кæцæй тæхынц æмæ низ кæцæй хæссынц, уыцырдæм сæ фæстæмæ нæ асурдзынæ, карантин сын нæ æрæвæрдзынæ. Æцæг. Ахæм хъуыды, адæм стыр бынатмæ кæй равзæрстой, иу ахæм стыр бæстæйы æмбæстаг загъта. Фæндон бахаста, æфсады арæнтыл æрлæууын кæныны тыххæй, цæмæй хæрдмæ гæрах кæной æмæ мæргъты, уыдонимæ та низы дæр бæстæмæ ма ‘рбауадзой.…Уалдзæджы рбалæудимæ тас не ‘уæнгты тынгдæр цыд. Уæд райдайынц здæхын тæхæг мæргътæ хъарм бæстæй æмæ тас уыд низ семæ æрбахæссынæй. Æрбалæууыд афæдзы ацы рæсугъд афон, фæугæ дæр раджы фæкодта, уæдæ нæм мæргътæ дæр куыннæ æрбаздæхтысты, фæлæ се 'хсæн низджынтыл цыдæр цæст не схæ-цыд - сæхицæн уæлдæфы нæ сæрмæ хъæлдзæгæй, цъыбар-цъыбургæнгæ ленчытæ кæнынц, грипп нæ, фæлæ дзы цыма æхснырсæг дæр никæуыл бахæцыд.Афтæмæй та куыд фæтарстыстæм! Низджын хæдзарон мæргъты голджыты куыд надтой æмæ сæ сæрмагонд уæрмыты куыд ныгæдтой, сыгътой, уыдæттæм телевизормæ кæсгæйæ, адæм сæ кæрчыты, гогызты, бабызты цæгъдын райдыдтой. Нæ сыхæгты ус бирæ уарзта кæрчытæ дарын. Кæркдонæй-иу сæ куы рауагъта, æмæ-иу йæ алыварс куы амбырд сты, уæд бакæс ды уыдонмæ - бæз-бæз кодтой. Гъе, æмæ дын сæ куы ныццæгъдид. Иу цъиуы лæппын дæр дзы нал фæуагъта. Се 'ргæвдæггаг кæйдæр æххуырсгæ бакодта, æхца йын бафыста. Ныр фæсмонæй йæ былтæ нæмы.Æмæ æрмæст уый уыд? Нæ кæрты каркæй ахизæнтæ нæ уыд. Ныр дзы иу дæр хæснагæн нал ссардзынæ. Нæ базæрттæй та удæгас нæ, фæлæ æргæвст кæрчытæ дæр æрбатары сты. Тæхгæ мæргътæ, уæлейæ уырдыгмæ кæсгæйæ, æвæццæгæн, дисæй мæлынц: «Ау цы фесты, нæ мыггагæй зæххыл чи цардысты, уыдон, цы емынæ сыл сыстад?»Уæдæ ахуыргæндтæ дæр иу ран кæм бадтысты. Мæргъты тæссаг гриппы ныхмæ агурын райдыдтой хос. Æмæ йæ ссардтой. Судзинтæ аразын райдыдтой адæм сæ мæргътæн, - уыдæттæм дæр телевизормæ кастыстæм.Гъе, фæлæ… Ацы низ æнæнхъæ-лæджы куыд фæзынд, афтæ æнæн-хъæлæджы цыдæр фæцис. Телевизоры дæр цыдæр уый тыххæй ницыуал æвдисынц, газетты дæр ыл ницыуал фыссынц, афтæмæй дæр æрбайрох… Афтæ ма банхъæлут, æмæ мын хъыг у, кæй фесæфтис, кæд æцæгæй фесæфтис, уæд. Йæ кой авддæлзæхх! Фæлæ уæддæр… Афтæ тынг кæмæй фæтарстыстæм, нæ гæрзтæ тох кæнынмæ кæй ныхмæ райстам, уыцы низ цы фæцис?Адæймаг цымыдисгæнæг у, æвæдза! Алцы базонын æй фæнды. Æндæра базыдтай тæссаг низ кæй фесæфт æмæ цин кæн. Æнæмæнг куыд, цы хуызы фесæфт, уый дæр базонай? Фæлæ, уæддæр…  

10 июня 1992 года А. Галазов и С. Хетагуров встретились в Казбеги с Э. Шеварнадзе и Т. Китовани, ставшим его министром обороны. А. Галазова связывал с Шеварнадзе определенные надежды по «разрешению конфликта», как теперь было принято называть войну. Расстрел беженцев 20 мая Э. Шеварднадзе расценил как «войну против собственного народа, желание во что бы то ни стало развязать массовое кровопролитие, чтобы на гребне хаоса и анархии утвердить антинародный фашистский режим». В заявлении от имени Госсовета его председатель утверждал, что он не приемлет чуждый грузинскому народу фашизм, что грузинский народ смоет со своего имени это черное пятно.[cut text=подробности] Немногим позже, выступая на многотысячном митинге в г. Гори, Э. Шеварднадзе признал, что «Грузия была не права в отношении осетин», и от имени всего грузинского народа попросил прощения у осетин за пролитую кровь и причиненные страдания. Среди прочих решений, принятых на встрече в Казбеги, было и решение о том, что6ы «разработать комплекс мер по возвращению беженцев в места постоянного проживания до наступления холодов».

В тот же день, во время переговоров с грузинской стороной, во Владикавказе было совершено нападение на воинские склады в с. Михайловском захвачены 12 самоходных орудий на вокзале г. Владикавказа. В это же время беженцами было совершено нападение на военный городок с целью захвата жилого дома, предназначенного для военнослужащих. Был арестован председатель Совмина Южной Осетии О. Тезиев, в багажнике машины которого было найдено несколько автоматов и боеприпасы с разграбленного воинского склада. Он, правда, был освобожден в тот же день. После событий 10 июня ситуация в Южной Осетии стала еще больше накаляться. В войне открыто принимали участие добровольцы из Северной Осетии во главе с Бибо Дзуццевым. Формировались новые отряды добровольцев, которые требовали у властей оружие. Общественное напряжение в Северной Осетии с каждым днем нарастало и, учитывая ингушский фактор, грозило перерасти в борьбу осетинского народа на два фронта.

В середине июня А. Галазов попросил Б. Ельцина лично принять участие в разрешении югоосетинской проблемы. Ельцин назначил встречу в Дагомысе на 24 июня. Соглашение, подписанное Ельциным и Шеварднадзе и завизированное Кулумбеговым и Галазовым, сейчас называют Дагомысским. На самом деле оно было подписано в Сочи, в резиденции Ельцина. Дагомыс был отменен из-за информации о возможном теракте. Подписанным «Соглашением о принципах урегулирования грузино-осетинского конфликта» предусматривалось создание Смешанной контрольной комиссии. Стороны договорились приступить к переговорам по экономическому восстановлению районов, находящихся в зоне конфликта, и созданию условий для возвращению беженцев. 14 июня 1992 года в Южную Осетию вошли миротворческие силы.

Кровопролитие было остановлено. И хотя будущее оставалось а6солютно неясным, жить в Южной Осетии уже было можно, и беженцы постепенно стали возвращаться. Миграционным службам на Севере и на Юге предстояло определить, кто уедет домой, а кто останется навсегда, и учитывать, что в перспективе беженцы из Грузии станут гражданами Северной Осетии.

Подводились итоги войны, существенно изменившей демографическую картину в Южной Осетии и в Грузии. По данным переписи населения СССР 1989 года, в Грузии проживало 164 тысячи осетин. Из них в Южной Осетии - 65,2 тысячи, остальные 98,8 тысячи осетин проживали во внутренних районах Грузии. Уже к 1993 году эта последняя цифра уменьшилась почти вдвое - до 45700 человек, а к 2002 году осетин в Грузии осталось 38 тысяч.

Таким образом, 61,5% осетинского населения собственно Грузии были изгнаны. В последующем очень многие из оставшихся также вынуждены были уезжать за ее пределы.

Больше всего осетин проживало в Тбилиси - 33 138 человек, количество которых к 1993 году сократилось до 16 тысяч человек, то есть было изгнано 52%, и в Гори - 8222, к 1993 году их стало 2800 человек - 66%.

В Карельском районе в 1989 году проживали 7802 осетина. На 1993 год их осталось только 1200 человек, то есть всего 18%.

К сожалению, мы не располагаем данными о количестве изгнанных из Горийского района. Этот район, как и Карельский, «лидирует» по масштабам наиболее жестоких убийств осетин. В начале конфликта осетины проживали в 97 селах Горийского района. Точные сведения о количестве изгнанных осетин по каждому селу собрать не удалось, но считаем, что имеющиеся данные по некоторым селам достаточно ясно отражают картину тех дней. Для большего удобства мы сгруппировали села по сельсоветам - тогдашним местным администрациям:
1. Бошурский с/с: села Ипнара, Тхинала, Габтиантубани - изгнаны все 38 семей (119 чел.). Села Ормоци и Гаантианиубани - 25 семей (54 чел.).
2. Сакаврийский с/с: села Сакаври, Цителцкаро, Пицеси, Дидтави, Лули, Земо, Ахалсопели, Надарбазеви, Гулхандиси, Пели - 166 семей (526 чел.). Все села полностью опустели.
3. Мгебрианский с/с: села Мгебриани, Сахорце, Тами, Окнени, Оди, Патара Чареби, Борцвана, Титнари, Чангаха, Диди Цери - 63 семьи (194 чел.).
4. Квахврельский с/с: села Авлеви, Велети, Урнеули - 38 семей (140 чел.).
5. Скрийский с/с: село Кокеби - 80 семей (180 чел.).
6. Атенский с/с: села Ведрети, Дре, Хандиси, Икнеби - 25 семей (90 чел.).
7. Зегдулетский с/с: село Зегдулет - 13 семей (64 чел.).

Всего только из приведенных 33 сел изгнаны 1248 человек. Ниже приводятся данные по Боржомскому, Карельскому и Тетрицкаройскому районам, в которых произведен подсчет количества изгнанных семей. Гуджаретское ущелье, населенное исключительно осетинами, жившими в девяти больших селах, опустело полностью.

Район - Количество изгнанных
Всего: Боржомский район - 564 семьи/2451 чел.
г. Боржоми - 41 семья/203 чел.
п. Бакуриани - 205 семей/992 чел.
Гуджаретское ущелье - 225 семей/820 чел.
с. Митарби - 102 семьи/460чел.
Всего: Карельский район и Карелии - 1977 семей
г. Карели - 200 семей
п. Агара - 177 семей
Тетрицкаройский район - 892 семьи

В отличие от Гуджаретского ущелья, опустевшего в один день, Боржоми и Бакуриани жители покидали постепенно, в зависимости от интенсивности притеснений. Иногда только после потери членов семьи.

Джигкаева-Мамиева Кето из Бакуриани, живет в Заводском поселке во Владикавказе: «Я не хотела бежать. Жили мы с сыном очень тихо, никому не мешали, я думала, бандиты не вспомнят о моей семье. Одна дочь была замужем за грузином в Западной Грузии, вторая - за осетином, жила в Ахалцихе. 16 мая 1991 года я поехала вместе с сыном к дочери в Ахалцихе и осталась на месяц, вроде там было спокойней. Пришли как-то грузины и сказали: к вам приходят осетины, собирают оружие и отправляют в Цхинвал! Они посчитали, что четыре осетина вместе - это уже антигрузинское собрание. Дочери и зятя, Анзора, тогда не было дома. Нас избили, особенно моего мальчика, отняли все, что было ценного. Сына забрали с собой и пошли искать Анзора. В этот момент пришли мои внуки из садика, и я задержалась с ними, пока искала соседку, чтобы поручить ей детей, потом побежала босиком за отъехавшей машиной. Они приехали к дому сестры Анзора, вывели его оттуда. Их обоих, Анзора и моего сына Давида, посадили в машину и увезли в лес. Я не знала, что делать, куда бежать, и позвонила в милицию, у кого мне было просить помощи? Пропали мои дети. Их расстреляли.

Ночью сына бросили в реку, а зятя повесили мертвого. Анзора мы нашли сами, а сына нашел рыбак-грузин через две недели. После похорон мы с дочерью уехали в Северную Осетию, жили в гостинице «Дарьял», потом в общежитии и, наконец, получили домик в Заводском. Хочу забрать теперь и вторую дочь с детьми из Западной Грузии. Муж у нее умер. Кто их защитит, если что? Кто их знает этих грузин?!»

Разделение беженцев по районам Грузии, из которых они прибыли в Северную Осетию, к сожалению, было сделано Миграционной службой РСО - Алания только в 1997 году, когда картина уже не соответствовала первоначальному положению: многие беженцы смогли приобрести жилье, получили гражданство. Тем не менее можно сделать вывод о том, какой район являлся наиболее неблагоприятным для проживания там осетин в тот период.

Справка Миграционной службы Северной Осетии
о количестве беженцев из внутренних районов Грузии,
Южной Осетии и Абхазии, зарегистрированных на 01.05.1997

№. Наименование района и населенного пункта - Количество человек - Количество семей
1. г. Тбилиси - 7291 - 2545
2. Горийского район, г. Гори - 5830 - 1734
3. Карельский район, г. Карели - 4515 - 1407
4. Боржомский район, г. Боржоми - 1582 - 522
5. г. Рустави - 1579 - 477
6. Ахметский район, г. Ахмета - 1458 - 428
7. Лагодехский район, г. Лагодехи - 1136 - 372
8. Каспский район, г. Каспи - 1053 - 332
9. Хашурский район, г. Хашури - 1025 - 308
10. Тетрицкаройский район - 475 - 154
11. Мцхетский район, г. Мцхета - 413 - 126
12. Душетский район, г. Душети - 309 - 91
13. Гардабанский район - 282 - 84
14. Кварельский район, г. Кварели - 271 - 80
15. Телавский район, г. Телави - 219 - 68
16. Болнисский район, г. Болниси - 211 - 64
17. Гурджаанский район, г. Гурджаани - 188 - 64
18. Цителцкаройский район - 167 - 45
19. г. Кутаиси - 94 - 34
20. Ахалцихский район, г. Ахалцихе - 30 - 9
21. Марнеульский район, г. Марнеули - 16 - 7
22. Казбегский район - 13 - 4
23. г. Поти - 9 - 4
24. г. Батуми - 5 - 3
25. Зугдидский район, г. Зугдиди - 2 - 1
Итого по внутренним районам Грузии - 28176 - 9032
Абхазия - 236 - 93
Южная Осетия - 914 - 335

Из таблицы видно, что лидирует по количеству изгнанных осетин столица «демократической» Грузии - Тбилиси. Затем следуют Горийский и Карельский районы. Конечно, учет осложняется тем, что огромное количество беженцев самостоятельно распределялись по родственникам как в Северной Осетии, так и в Южной.

Всего в Южной Осетии в период 1991-1992 годов зарегистрировались более 15 000 беженцев и вынужденных переселенцев, покинувших места прежнего проживания в результате грузино-осетинского конфликта. Из них 10 148 человек прибыли из районов Южной Осетии, остальные же являются беженцами из внутренних районов Грузии.

Кроме того, по данным Южной Осетии, более 35 тысяч жителей сел Южной Осетии выехали в период боевых действий в РСО - Аланию, Россию. Однако далеко не всех ставили на учет: существовала даже негласная договоренность югоосетинского руководства с правительством Северной Осетии не регистрировать беженцев из Южной Осетии. Это объяснялось опасениями, что беженцы закрепятся в Северной Осетии надолго, и, кроме того, власти, конечно, рассчитывали на то, что смогут в короткое время отстроить с помощью советского руководства разрушенные и сожженные дома, покинутые жителями.

В Южной Осетии также менялась демографическая ситуация. С установлением мира миграция не прекратилась, просто покидавшие республику теперь были не беженцами, а мигрантами. Что касается беженцев, они тоже, естественно, старались как-то устроиться. Многие из них смогли приобрести жилье в городе, искали работу, пробовали заняться челночной торговлей, что стало самой популярной стратегией выживания в послевоенных условиях. Югоосетинские села в прошлом со смешанным населением теперь стали чисто грузинскими, собственно, они и образовали так называемый «анклав».

В смысле стабильности уровня населения Южная Осетия никогда не была особенно благополучной. Отток трудоспособного населения в поисках лучшей жизни наблюдался здесь и до войны. Тогда эта беспорядочная миграция никого не волновала, но с введением в обиход таких понятий, как «таможня», «граница» и т. д., количество передвижений возросло и приобрело односторонний характер. По официальным данным, в 1990-1993 годах из республики официально выписались 5349 человек. Тех же, кто уезжал, не выписавшись, но с намерением наладить жизнь в другом месте, было гораздо больше. Процент именно таких неучтенных мигрантов, выехавших в суматохе войны и где-то потом устроившихся, наиболее высок.

«Считалось предательством покидать Южную Осетию во время боевых действий. Казалось, главное - пережить войну, а там мы отстроимся, постепенно вернемся к мирной жизни и, может, даже начнем процветать. Но когда кончились бои, все оказалось не так просто, и, переждав напряженную полосу затишья, люди оказались перед вопросом: как быть дальше? Жизнь на некоторое время как бы потеряла смысл, который во время боев заключался в том, чтобы защищать родину. И вот этой самой родине уже оказались не нужны умеющие стрелять руки. Разбитой родине нужны были строители, готовые работать так же бескорыстно, как и жертвовать жизнью, поскольку платить было нечем, кроме как пустыми гильзами да неистребимым запахом дыма пожарищ.

Вынужденный мигрант, отказавшийся получить статус беженца Р.А. педагог, выехал с семьей в Россию: «Страшно не хотелось уезжать. Сначала я думал: поеду, подзаработаю и вернусь. Но шла воина, двое моих малышей уже кашляли от долгого пребывания в подвале, деньги давно кончились и негде было взять. Школа, в которой я работал, осталась в грузинской зоне, в городе для меня работы не нашлось. Оружия у меня не было, да и если бы даже было, моя сильная близорукость делала меня бесполезным на этой войне. Я уехал в Россию, в провинцию, устроился неплохо - здесь нехватка педагогических кадров, квартиру обещают. Когда еще я вернусь домой, да и вернусь ли?»

В наиболее неблагоприятный первый послевоенный год в Южной Осетии наблюдалась сильная утечка кадров медицинских, специалистов разного профиля и т. д. Вот официальные данные Комитета по социальной защите правительства РЮО: в июне 1993 года, через год после окончания войны, в республике насчитывалось 6 тысяч безработных, кроме того, 4 тысячи человек фактически не работали, хотя трудовых соглашений не расторгали и числились рабочими неработающих предприятий. Еще 9 тысяч - на полном государственном обеспечении, это беженцы» (Газета «Ард», № 3, июнь, 1993 г.).

Рост уровня миграции объяснялся не только безработицей и экономическими проблемами. Неопределенность политического будущего Южной Осетии, отсутствие перспектив, специфический послевоенный рост преступности - вот сильнейшие факторы, побуждающие людей уезжать.

Имеющиеся законы не гарантировали безопасность бизнеса, поскольку не выполнялись. Оставшееся на руках у вчерашних защитников республики большое количество личного, нигде не учтенного оружия в условиях безработицы и слабости властей неизбежно приводило к вооруженным «разборкам». Часть молодых людей и отцов семейств уезжали в Северную Осетию, в другие российские регионы - на заработки. Большое количество семей оказались временно неполными.

Неожиданно в сентябре 1993 года война напомнила о себе страшным событием: рядом с селом Ередви была обнаружена братская могила 12 осетин, взятых в заложники грузинскими бандитами в марте 1991 года и похороненных заживо.

История №7. Пропавшие без вести
Тедеева Зарина Викторовна, председатель благотворительного фонда «Память» Комитета семей погибших, без вести пропавших и раненых: «Прапорщик Ушанг Гиголаев, служивший в саперной части в Цхинвале, 18 марта 1991 года нанял военный «Урал», собираясь в Чере проведать родителей. К нему собрались попутчики, сели в машину. Гиголаев, двое русских военнослужащих и шофер были вооружены. Машина направилась мимо Ередви через Ксуис в Чере. В Ередви стоял грузинский пикет, но их не остановили. В Дменисе и Сатикаре с машины сошли тамошние жители. Те, кто собирался поехать обратно в город, должны были ждать машину после ее возвращения из Чере. У села Дменис стояло много народу, велись тревожные разговоры о том, что происходило в эти два дня. «Разве можно сейчас ехать через Ередви!» - говорили люди пассажирам. Накануне четверо грузин, ехавших на бензовозе, были убиты, причем они были сожжены, в том числе некий Миндиашвили Мераб по кличке Виро (по грузински - «ишак» - И. К), отличившийся особой жестокостью и зверствами:
это он добил учителя Дмитрия Кочиева, которого, избитого, с переломом позвоночника, «скорая» везла из Курта. Он застрелил его прямо в машине, а его 15-летнего сына, ехавшего с отцом в больницу, заставил глотать осколки выбитого стекла. Бандиты рвались отомстить за своего Виро, ехать 6ыло опасно. Но мужчины вернулись в машину, боясь показаться трусами. В машине было 25 человек. У села Ередви, там, где есть переход через мост в сторону с. Берула, поперек дороги стоял трактор. Машина не успела отъехать назад, к ней подскочили грузинские бандиты, сорвали тент, ворвались в кузов и, избивая железными прутьями всех подряд, скинули на землю. Ивану Догузову, который крикнул русским: «Стреляйте! Стреляйте!», нанесли смертельный удар, он скончался сразу. Через некоторое время женщин с детьми зашвырнули обратно в кузов и отпустили машину. Оставшихся продолжали избивать. Машина приехала на турбазу, где стояли внутренние войска. Спасшиеся женщины в истерике требовали помощи задержанным мужчинам, но военные отказались что-либо предпринимать. Из мужчин спаслись водитель, двое русских и Гиголаев, сидевшие в кабине. Они даже не пытались стрелять. Лишь программа «Время» вечером того же дня сообщила, что в Ередви были задержаны 12 осетин и уведены в неизвестном направлении. В сообщениях об этом случае подчеркивалось, что люди были задержаны в рейсовом автобусе - чтобы отвести недовольство от военных, которые не приняли мер по недопущению расправы над людьми. Пленных возили по грузинским селам и кричали: «Эй, кто хочет осетинской крови?» Но люди закрывали двери и окна. В Мегврекиси их отвезли в штаб, потом вернули обратно и повезли к отцу того самого Виро, но он не захотел принимать участия в убийстве, сказав, что не знает, кто убил его сына. И тогда их отвезли обратно в Ередви, сбросили в яму, засыпали ее и разровняли трактором. На второй день, 19 марта, скончался от инфаркта Дмитрий Гагиев, отец братьев Гиви и Таймураза, попавших к грузинам в числе тех двенадцати. Родственники вели поиски, как могли, находили пути для розысков по тюрьмам всей Грузии, получив информацию, что в числе бандитов были бывшие уголовники. Поиски вела и следственная группа прокуратуры СССР. Захоронение нашли 26 сентября 1993 года. В первый день были найдены останки пяти человек. Место другого общею захоронения было указано грузином, жителем Ередви, который издали наблюдал за происходящим. Когда останки уже увозили, он незаметно быстро спустился вниз и обозначил место общей могилы камнями. Там и были найдены останки других семи человек 28 сентября. У всех убитых были сломаны ребра, у некоторых - позвоночники, тела были полуобоженные, там же в яме нашли оплавившуюся канистру из-под бензина. Руки и ноги были связаны проволокой».

Список погибших:
1. Джанаев Ибрагим Абдулович - 1965.
2. Гобозав Омар Давидович - 1958.
3. Техов Махар Мелитонович - 1965.
4. Техов Чермен Каргоевич - 1972.
5. Техов Адам Виссарионович - 1924.
6. Гиголаев Мурат Захарович - 1965.
7. Гиголаев Ибрагим Кузьмич - 1964.
8. Гиголаев Альберт Согратович - 1963.
9. Гагиев Гиви Дмитриевич - 1968.
10. Гагиев Таймураз Дмитриевич - 1957.
11. Догузов Важа Георгиевич - 1952.
12. Догузов Иван Михайлович - 1958.

Причастность осетин к убийству группы головореза Виро так и не была доказана. Но Ередвские заложники были не единственными жертвами мести за его смерть. Помимо особо жестоких убийств, о которых мы уже говорили, в ходу у грузинских бандитов были не присущие христианам ритуальные убийства, принесение осетин в жертву на могилах убитых грузин. В годовщину смерти Мераба Миндиашвили, того самого Виро, 14 марта 1992 года, грузины захватили Багаева Зураба Петровича, 1970 года рождения, жителя села Хахет Дзауского района. Это село во время землетрясения 29 апреля 1992 года полностью исчезло под огромным оползнем. Зураб Багаев - один из двух спасшихся жителей села, он был в Цхинвале в это время. 14 марта он шел к своим родственникам, проживающим близ Красной Церкви в Цхинвале, расположенной недалеко от въезда в с. Тамарашени. В ночной мгле его захватила группа грузин из Тамарашени. Есть сведения, что Зураб Багаев был ритуально убит на могиле Виро.

Маргиев Саркис Чагаевич, житель села Меджврисхеви, был также ритуально убит на кладбище в с. Бершует на могилах грузин, погибших во время нападения на с. Цинагар...

Продолжение следует -

http://osradio.ru/2006/07/29/gruzija_etnicheskie_chistki_v_otnoshenii_osetin_kniga_ingi_kochievoj_alekseja_margieva_9_chast/

ФЕСТЫ РАУАГЪДОН ФÆЛВАРÆНТÆ

Хуссар Ирыстоны паддзахадон æмæ æнæпаддзахадон иумиага-хуырадон астæуккаг скъолаты ацы бонты фесты рауагъдон фæлварæнтæ. Иууыл иумæ 11-æм къласы уыд 6 фæлварæны. Сæйрагдæртæ уыдсты уырыссаг æвзаг   (фысгæйæ), математикæ (фысгæйæ), уырыссаг литературæ (дзургæйæ), ирон æвзагæмæ литературæ (дзургæйæ). Иннæ дыууæ фæлварæны та уыдысты равзæрстмæ гæсгæ, ома, рауагъдонтæ цы предмет равзæрстой, уымæй лæвæрдтой фæлварæнтæ.

Ахæм предметтæм та хаудтой фæсарæйнаг æвзæгтæ, биологи, хими, физикæ, истори, æхсæнадзонынад.[cut text=подробности]

Банысан кæнын хъæуы уый, æмæ рауагъдонтæн сæ зонын-дзинæдтæ ныллæг кæй нæ уыдысты, æмткæй сисгæйæ уыдысты цæттæ. Майдантæ райсынмæ сæ кандидаттæ чи уыд, уыдон дæр сæ ацы кад бахъахъхъæдтой.Рауагъдонтæн сæ 85% фæнд кæнынц алыгъуызон уæлдæр ахуыргæнæндæттæм бацæуын Ирыстоны дыууæ хайы, Уæрæ-сейы æмæ æндæр бæстæты дæр. Бантысæд сын! 

БАИУГОНД ШТАБЫ ХЪУСЫНГÆНИНАГ

Сабырад бахъахъхъæныны фæдыл Æмхæццæ тыхты баиугонд штабы уыдис Æмхæццæ контро-лон къамисы хуссарирыстойнаг æмæ гуырдзиаг фæрсты æмсæрдæрттæ Цоциты Барис æмæ Георги Хаиндравайы кусæгон фембæлд Сабырад бахъахъхъæныны фæдыл æмхæццæ тыхтыл командæгæнæг инæлар-майор Марат Кулахмето-вимæ. Уый тыххæй агентад «РЕС»-ы уацхæссæ-гæн фехъусын кодта, Сабырад бахъахъхъæныны фæдыл Æмхæццæ тыхтыл командæгæнæджы хæдивæг дзыллон информацийы фæрæзтимæ куысты фæдыл Владимир Иванов. Фембæлды рæстæджы сæйраг хъусдард здæхт æрцыд, Присы хъæуæй дæллаг Аргвицмæ иуфарсон æгъдауæй пост рахаст кæй æрцыд æмæ уымæ гæсгæ гуырдзиаг-ирон конфликты зонæйы уавæр кæй фæкарздæр, уыимæ баст фарстытæм. 

ЦОЦИТЫ БАРИС ÆМÆ ГЕОРГИ ХАИНДРАВАЙЫ ФЕМБÆЛД

Хуссарирыстойнаг фарсы инциативæмæ гæсгæ уыдис Æмхæццæ контролон къамисы хуссар-ирыстойнаг æмæ гуырдзиаг фæрсты æмсæрдæрттæ Цоциты Барис æмæ Георги Хаиндравайы фембæлд. Уый тыххæй «РЕС»-ы агентады уацхæссæгæн фехъусын кодта РХИ-йы Хицауады Сæрдары фыццаг хæдивæг, Æмхæццæ контролон къамисы хуссарирыстойнаг хайы æмсæрдар Цоциты Барис.Цоциты Барисы ныхæстæм гæсгæ, «фембæлд уыдис, Гуырдзыстоны мидхъуыддæгты министрады спецназы пост ирон Присы хъæуы кæронмæ хаст кæй æрцыд æмæ гуырдзиаг-ирон конфликты зонæйы уæлæмхас æнæзакъонон постты нымæц кæй фæфылдæр, уый тыххæй.Фембæлды рæстæджы къухты бафтыд æмæ бадзырдæуыд Æмхæццæ контролон къамисы уынаффæты фæлгæтты цыппар фарсы ‘рдыгæй мидхъуыддæгты министрты фембæлд ауадзын, цæмæй координаци цæуой Республикæ Хуссар Ирыстоны æмæ Гуырдзыстоны мидхъуыддæгты министрадты архайдтытæ. Афтæ куы нæ уа, уæд уавæр гæнæн ис фæкарздæр уа», - банысан кодта Цоциты Барис. 

КÆЙ ХЪУЫД БÆРЗОНД ÆМВÆЗАДЫЛ ФЕМБÆЛД?

..Михаил Саакашвили рагæй агуырдта Владимир Путинимæ лæгæй-лæгмæ фембæлыны фа-дат, стæй йын йæ америкæйаг сæрхъызойтæ дæр фидарæй бауынаффæ кодтой Уæрæсеимæ баныхас кæнын.Фæлæ уæддæр петербургаг фембæлдæй территориалон быцæутæ аскъуыддзаг кæнынæн уæлдай ахадгæ уынаффæтæм æнхъæлмæ ничи каст. Политолог, Æхсæнадон палатæйы уæнг Анд-роник Мигранян «АиФ»-æн куыд загъта, афтæмæй «Тбилис абон бынтондæр ницы юридикон бар дары нæ дæр Абхазмæ, нæ дæр Хуссар Ирыстонмæ. Гуырдзыстоны къухдариуæгад цы арæнтæ домы, уыдон уыдысты æрмæстдæр административон арæнтæ ССР Цæдисы фæлгæтты. Диссаг уый у, æмæ Гуырдзыстон æнæуынон ахаст дары æппæт советон рæстæгмæ, фæлæ йын уарзы йæ административон арæнты».Геополитикон проблемæты Академийы вице-президент Леонид Ивашовы хъуыдымæ гæсгæ Гуырдзыстоны президент спайда кодта Эдуард Шеварднадзейы зæронд цæвиттонæй - «Уый уарзта Уæрæсейы азымы дарын, фæлæ-иу куыддæр йæ бæстæйы мидæггагон змæст уавæр æхсидын райдыдта, афтæ фæдзырдтаид Ельцинмæ, фембæлын домгæйæ».                                                                       

 АИШ-Ы СПЕЦИАЛОН ОПЕРАЦИТÆ КОНФЛИКТЫ ЗОНÆЙЫ

Зындгонд куыд у, афтæмæй 16-17 майы Гуырдзыстоны АИШ-ы минæвар Джон Тефт хайад иста Гуырдзыстоны Æдасдзинады Советы рабадты, кæцыйы уынаффæ цыдис Хуссар Ирыстоны фарст тыхы руаджы аскъуыддзаг кæныны планыл. Сусæггаг никæмæн у уый, æмæ «вашингтойнаг цæргæстæ» активонæй кæй хæцынц конфликты зонæйы ситуаци фæкарздæр кæныны фæдыл Гуырдзыстоны разамынад цы цыппар этапон план раразмæ кодта, уый фарс. Фæлæ америкæйæгтæ ныридæгæн ныхæстæй хъуыддагмæ рахызтысты, уый зындгонд ссис æрмæстдæр абон.Республикæ Хуссар Ирыстоны спецслужбæтæ райстой информаци уый тыххæй æмæ 9 июны гуырдзиаг хъæу Аунеумæ хæстæг автомашинæ «Нива» фехсыны хайад кæй истой канд Гуырдзыстоны полицийы кусджытæ нæ, фæлæ америкæйаг инструктортæ дæр.Ацы информацимæ гæсгæ бынтондæр бæлвырд у фарст «уæддæр чи цымыдис кæны гуыр-дзиаг-ирон конфликт дарддæр эскалаци кæнынмæ?» -йæн дзуапп. Æндыгъддзинады ног уылæн йæ къух аразы æрмæстдæр Михаил Саакашвилийы фæсокейанаг хицæуттæн, кæ-цытæ сæ ахуыр кæнынц канд диверситæ ауадзыны методтыл нæ, фæлæ ма конфликты зонæйæ пайда кæнынц, куыд се специалон операцитæ ауадзынæн полигон. 

ЮБИЛЕЙОН ТУРНИР  ШАХМАТТÆЙ

Фæсивæды хъуыддæгтæ, физикон культурæ, спорт æмæ туризмы фæдыл министрад горæты администрациимæ иумæ 10 июнæй райдыдта уадзын республикон турнир шахматтæй. Уыцы турнир уагъд цæуы Гасситы Отары райгуырдыл 85 азы кæй сæххæст, уый цытæн. Турниры хайад райсын сæ бон у, алы кар адæймæгтæн дæр. Турнир бацæуæн ныхасæй байгом кодта сæйраг тæрхонгæнæг Къæбысты Федыр. Уый æрбацæугæ адæмæн арфæ ракодта, стæй цыбыртæй æрдзырдта æмæ сæ базонгæ кодта Гасситы Отар чи уыдис, спортуарзджытæ йын ахæм стыр аргъ цæмæн кæнынц, уыдæттимæ. Уый фæстæ ма турниры хайадисджытæн арфæйы нæхстæ загъта Фæсивæды хъуыддæгтæ, физикон культурæ, спорт æмæ туризмы фæдыл министры хæдивæг Тедеты Владимир. Æмæ уый фæстæ хъазын райдыдтой турниры хайадисджытæ. Турниры фыццаг боны хайад райстой 8 адæймаджы æмæ ма æнхъæлмæ кастысты районтæм дæр. Ныртæккæ турнир йæ куыст фæцис, рабæрæг сты уæлахиздзаутæ.ЦХУЫРБАТЫ Ларисæ 

ÆППÆТДÆР АРАЗÆМ, ЦÆМÆЙ УАВÆР УА СТАБИЛОН

Ивгъуыд къуырийы гуырдзиаг-ирон конфликты зонæйы уавæр кæй фæкарздæр, уый фæдыл 16 июны РХИ-йы Мидхъуыддæгты министр Миндзайты Михаил ауагъта бынæттон æмæ гуырдзиаг журналисттæн пресс-конфе-ренци. Фембæлды рæстæджы журналистты цымыдис кодта ахæм фарст, зæгъгæ, Гуырдзыстоны мидхъуыддæгты министрады спецназы æнæзакъонон архайдтытæ дестабилизаци кæнынц уавæр конфликты зонæйы. «Фæстаг рæстæджы Гуырдзыстоны тыхон структурæтæ цы загъдкъахæн мадзæлттæ уадзынц, уыдон здæхт сты, цæмæй Хуссар Ирыстон сæ провокацион архайдтытæн радта дзуапп. Фæлæ мах аразæм æппæтдæр, цæмæй ахæм æнæбындур провокацитæ мацæмæ дарæм. Фæлæ ма банысан кæнын хъæуы уый, æмæ нæ республикæйы цæрджытæ ахæм архайдтытæм кæсгæйæ бирæ кæй нæ бабыхсдзысты. Тæссаг уый у, æмæ Гуырдзыстоны къухдариуæгад æмбæлон хъусдард кæй не здахы, йæ тыхон структурæты куыстмæ». Миндзайты Михаил ма банысан кодта, зæгъгæ, мах фарсæрдыгæй æппæтдæр арæзт цæуы, цæмæй конфликты зонæйы уавæр уа стабилон. Журналистты цымыдис кодта, зæгъгæ, кæд хъуамæ уа РХИ-йы æмæ Гуырдзыстоны мидхъуыддæгты министрты фембæлд. Уыцы фарсты фæдыл загъта, зæгъгæ, мах хъæуы фембæлын æмæ æппæт нæ структурæтæм хауæг фарстатыл æрдзурын. Хуссар Ирыстон уыцы фембæлдмæ у цæттæ, фæлæ уыцы фембæлд, æвæццæгæн, кæмæндæр пайда нæу, уымæн æмæ уыцы фембæмды фæстæ гæнæн ис æмæ дыууæ министрад æрцæуой иу хъуыдымæ, æмæ уый та хъыг дары ахæм провокацион архайдтытæн. Информацион фæрæзты минæвæртты ма цымыдис кодта фарст 27 майы гуырдзиаг спецназы хæстонтæ амынæтты цы ирон акодтой  бæлццæтты , уыдоны бафхæрыны тыххæй цы куыст цæуы. Уый фæдыл Миндзайты Михаил загъта, зæгъгæ, уыцы загъ-дкъахæн архайды тыххæй Гуырдзыстоны барадхъахъхъæнæг органтæ хъуамæ бакусой сæхæдæг, кæд махæй уыцы хъуыддаджы фæдыл исты аразгæ уа, уæд, кæй зæгъын æй хъæуы, æппæтдæр сараздзыстæм, цæмæй уыцы фыдракæнды аххосджынтæ æфхæрд баййафой.

 22 ИЮНЫ СТЫР ФЫДЫБÆСТÆЙОН ХÆСТ РАЙДАЙЫНЫЛ ÆХХÆСТ КÆНЫ 65 АЗЫÆНДОН УАРТАУ СЛÆУУЫДЫСТЫ ФАШИЗМЫ НЫХМÆ

Абон, зæрдæйыл риссаг уæзæй чи уæз кæны, ахæм мысæн бон у алкæмæндæр: канд раздæры Советон Цæдисы республикæты адæмтæн нæ, фæлæ æгас планетæйы цæрджытæн дæр. Уымæн, æмæ дыккаг дунейон хæст анхъæвзта дунейы 60 паддзахадæй фылдæрыл. Уыцы хæсты ныккалд иууыл фылдæр туг æмæ уыд æнæкомп-ромиссон. Ацы бон æцæгæйдæр у цæссыгæвдылд; абоны зонæнтæм гæсгæ уым фæмард 27 милуан советон æмбæстаджы. Ветерантæ хорз зонынц, уыцы уæлахиз сæ къухты куыд бафтыд, уый аргъ, фæлæ дзы æндæр гæнæн нæ уыд - уымæ сæм сидт Райгуырæн бæстæ. Мæскуыйы бын карз тохты фæстиуæгæн «блицкриг»-ы (тагъд хæсты) план куы фехæлд, уæд Гитлер бамбæрста, Уырысимæ хæст, уæд кæй райдыдта, уый.  Нал ын бантыст Мæскуыйы Сырх фæзуаты, Уæлахизы парад ауадзын. Се 'ппæт тохтæй сын Сталинград æмæ Курскы цур тохтæ йæ астæумагъз асаста вермахтæн. Волгæйы былыл Гитлеры дивизитæн сæ тых асаст, уæд фесæфтой иу милуан æмæ æрдæгæй фылдæр æфсæд-доны, æнæвгъау цагъд баййæфтой. Дыууæсæдæ бон æмæ æхсæвы æнæхъæн дуне стыр цымыдисæй сæ хъус лæмбынæг дардтой уырыссаг цæугæдон Волгæйы былыл ацы гигантон тохмæ.Ам бирæбæрцæй скъуыддзаггонд цыд дыккаг дунеон хæсты кæрон. Æгадæй фæцис номдзыд немыцаг фельд-маршал Манштейны план. Уымæн йæ хæс уыд Сталинграды цур æрхъулайы бахауæг инæлар Фридрих Фон Паулюсы 60-æм дивизийы æфсад ссæрибар кæнын. Знæгты æфсæдтæй æрхъу-лайы бахауæг къорд, ныр та фельдмаршал Паулюсы сæр-гълæудæй, сæхи уацары радтой. Сталинград скад кодта Сталин æмæ Советон æф-сæддонтæн! Зындгонд Курскы къæ-лæтау! Немыцæгты стратегион план, стыр ныфс сæ кæмæй уыд, уый сусæг ном хуынд «Цитадель». Егъау бабырстон операцийы дыккаг этап «Пантера» - уый хæс та уыд Мæскуыйыл алæгæрдын. Фæлæ сын фæмæнг сты… Курскы къæлæтауы тохтæ уыдысты фашистон Германы кæроны райдайæн. Немыц ацы тохты схуыдтой стыр бæллæх æмæ сæхи банымадтой бынсæфтыл. Советон Гарзджын тыхты 25 азы сæраппонд Чарли Чаплин дзырдта: «Красная Армия, Сталинград - эти два слова прозвучали по всему миру, и они отдадутся эхом через всю историю человечества… Ваш боевой дух, ваша непокалебимая вера и уверенность в будущем вашей великой Советской республики стали символом надежды всех демократически настроенных людей… Россия, ты завоевала восхищение всего мира… Русские, будущее - Ваше».1943 аз. Курскы бын Советон Æфсадмæ фæзынд реактивон системæ - «Катюша», кæцыйæн йæ номæй дæр знæгтæ арвы талынгты кодтой. Фондз сæдæ бон æмæ æхсæвы хазуатон тохтæ фесты вермахты стыр фыдбылызæй. Растæндæр уыцы рæстæджы Гитлер загъта, ома Уырысимæ хæсты бабырстытæн ницы тых ис, уымæй сын ницы ракæндзы-стæм. Стыр танкæйон тох æрцыдис хъæу Прохоровкæйы цур. Немыцы уæззау танкæтæ «тигртæ» æмæ «пантерæтæ» цыппар боны хæсты фæстиуæгæн дæрæнгонд æрцыдысты. Æппынфæстаг, 1943 азы, Тегеран фæндаг радта дыккаг фронтæн. Æниу уæдмæ Гитлерон Германæн йæ хъысмæт скъуыддзаг уыд. Черчилы ныхæстæм гæсгæ, Англис Германæн аккаг ныхкъуырд хъуамæ радтаид 1944 азы, десанттæ хъуамæ барвыстаид Францыл Ла-Маншы канауыл. Тегераны рагацау плангонд æрцыд Францы Цæгат-Ныгуылæн æмæ Цæгаты æфсæддон-денджызон хæйтты операци. 1944 азы 5-6 июны англисаг - америкаг - канадæйаг десант кæй барвыстой, уый уыд Стыр Фыдыбæстæйон хæсты егъау нысаниуæг кæмæн уыд, ахæм цау. Нормандийы бакалдтой бирæнымæц æфсæддон-уæлдæфон десантты. «Оверлорд»-ы операци плангонд уыд америкæйаг инæлар Эйзен-Хауэры сæргълæудæй. Англис - америкæйаг десант Нормандимæ барвитыны тыххæй америкæйаг газет «Джорнал» 1944 азы июны фыста: «Россия начала крупное наступление, вынуждившее немцев держать миллионы своих войск на Восточном фронте, которые в противном случае могли оказать сопротивление американцам во Франции».Раст у, комкоммæ дæр Скæсæны фронты цыдысты иууыл карздæр тохтæ суанг хæсты фæудмæ. Фашисттæ уым куынæг æрцыдысты, хæцын кæм райдыдтой, хæст кæцæй райдыдта, фæугæ дæр уым фæкодта.1400 тугæвдылд æхсæв æмæ боны тохтæ фесты фашистон Германы æххæст æмæ æнæуæлдай ныхас капитуляцийæ, уыимæ ма Берлины горæтгæрон Карлхорсты 1945 азы 8 майы (Мæскуыйы рæстæмæ гæсгæ 9 май) сæ къухтæ дæр æрфыстой.Америкæйаг газет «Дейли Уоркер» фыста: «Умер ли Гитлер на самом деле, гниют ли его вонючие останки под грудами мусора - не более как исторический курьез. Великая правда истории заключается в том, что гитлеризм и тысячелетний рейх погребены под руинами Берлина».Нæ зынаргъ ветерантæ! Ацы уац фыст у уæ номыл, цæмæй нæ абоны фæлтæртæ зоной, цахæм уæззау тохты бахъахъхъæдтат сымах Райгуырæн бæстæйы. Уæд сымах, æвзонг, рæсугъд, хъæбатыр æмæ æдасуæвгæйæ - уæндонæй æмæ кадимæ æрхастат Уæлахиз. Уый сымах скад кодтат нæ бæстæйæн, Советон адæмæн.Мах уæ уарзæм, аргъ уын кæнæм уæхицæн дæр æмæ уæ Уæлахизы хъуыддæгтæн дæр. Нæ сæр ныллæг къул кæнæм уæ разы, кадджын æмæ радджын ут, нæ зынаргъ ветерантæ!ДЖИОТЫ Евгения,историон зонæдты доктор, профессор 

«ГЕРМАНЫ ÆФСÆДДОН МАШИНÆ»

Стырбританийы премьер-министр У. Черчиль ССР Цæдисы Министрты Советы Сæрдар И. В. Сталинмæ 1944 азы 27 сентябры йæ фыстæджы фыста: «Комкоммæ дæр уырыссаг æфсад йæ тъæнгтæ федте кодта Германы æфсæддон машинæйæн». Инæлар Эйзенхауэр та уæд афтæ загъта:«… дуне æвдисæн ссис, уырыссаг æфсады салдæттæ нацистон æфсæддон машинæйы цæфы æппæт хъомысад сæхирдæм куы аздæхтой æмæ йæ кæронмæ куы скуынæг кодтой, уыцы хъахъхъæнынадон хæсты уæлахиздзинады историйы иууыл хъæбатырдæр сгуыхтдзинадæн. Ныртæк-кæ мах æвдисæн стæм ноджы стырдæр æфсæддон эпопеяйæн - иттæг стыр размæбырстæн…»Æмæ… 65 азы размæ цы хæст райдыдта рæстаг адæм кæуыл фæуæлахиз сты уыцы хæст фальсификатортæ згъуыммæ кæнынц. Мæнгдзинæдтæ дзурынц нæ тохы сæрибаргæнæг характерæй. Нырма дæр ис афтæ дзурджытæ, зæгъгæ, хæсты уæлахиздзинадмæ советон Гарзджын тыхтæ стыр хайбавæрд нæ бахастой.Советон-гермайнаг фронты иудадзыгдæр Германы зæххылцæуæг æппæт æфсады 60-70% фылдæр кæй уыд, уыцы факт ничи аиуварс кæндзæн. Хæсты фæудмæ та гитлерон командæкæнынад фактон æгъдауæй Хурныгуылæны нал хæцыд, æппæт йæ тыхтæ стыгуыр кодта Советон Æфсады ныхмæ.Сталинграды советон хæстонты чысыл къорд сержант Яков Павловы командæ скуынæг кодта, Париж сисыны рæстæджы немыцаг-фашистон æфсадыл цы зиан æрцыд, уымæй фылдæр гитлеронтæ.Зындгонд куыд у, афтæмæй Сталинграды дæрæн æмæ уацары раконд æрцыд, фельдмаршал Паулюс кæуыл командæ кодта, уыцы 6-æм арми. Ацы арми дæрæн кæй æрцыд, уый тыххæй Германы æртæ боны дардтой сау. Фæлæ цы арми фесæфт, уый баххæст кæныны тыххæй гитлеронтæ сарæзтой ног арми æмæ йæ схуыдтой 6-æм мастисæг арми. Уый хæцыд Украинæйы.Хæсты быдырты ныккалд нæ фырттæ æмæ чызджыты туг. Стыр Фыдыбæстæйон хæсты советон адæмæй фæхъуыд 20 милуан адæймаджы.Раздæры гитлерон инæлар Дерр йæ чиныг «Сталинградмæ балцы»-йы фыста: «… 1942 азы Сталинград ссис дыккаг дунеон хæсты фæзилæн пункт. Сталинграды цур тох Германæн уыдис йæ историйы иттæг уæззау басаст, Уæрæсейæн та - иттæг стыр уæлахиздзинад».Советон Æфсады къухты бирæ ахсджиаг фæстиуджытæ бафтыд размæ бырсыны бирæ операциты. Уыимæ не 'мцæдисонтæ барæй фæстæмæ-фæстæмæ кодтой, дыккаг фронт кæй хуыдтой, уый æмæ йæ байгом кодтой æрмæстдæр, хæсты фæуд скъуыддзаг куы 'рцыд æмæ Советон Цæдис йæ цæдисонты хæс иттæг хорз куы сæххæст кодта, уæд. Раст гъеуæд, 1945 азы 4 январы америкæйаг 3-æм армийы командæгæнæг инæлар Д. Паттон йæ бонæджы ныффыста: «Мах, гæнæн ис, æмæ фембылды уæм ацы хæсты». Уыцы рæстæджы цæдисонты æфсадæн уыд тынг зын, фæлæ уæддæр фæуæлахиз стæм!Тынг ахсджиаг æмæ историон у, комкоммæ дæр Советон Æфсад Берлинмæ уæлахизæй кæй ныццыд, уый. Æмæ уæд дзуапп æрдомдтой гитлерон æфсады сæргълæуджытæй сæ фыдракæндты тыххæй.Стыр Фыдыбæстæйон хæсты райдианы дæр советон адæм æмæ йæ Гарзджын тыхтæ нæ фæтарстысты зындзинадæй, уырныдта сæ, сæ рæстаг хъуыддаг кæй фæуæлахиз уыдзæн, уый.Ирыстон дæр йæ æппæт тыхтæ смобилизаци кодта знагæн аккаг ныхкъуырд радтынмæ, йæ хуыздæр фыртты растын кодта фашистон тыхæйисджыты ныхмæ хъæбатыр тохмæ æмæ дзы сæрысуангæй фæкодтой хъæбатыр тох. Бирæ, тынг бирæйæ дзы сæ уæзгуытыл нал сæмбæлдысты æмæ сын абон арæм сæ рухс нæмттæ.Кад æмæ цыт, уæлахизæй дзы чи рыздæхт, абон дæр не хсæн чи ис, уыдонæн!Абон та нæ фæсивæд цырддзастæй хъахъхъæнынц нæ Ирыстоны, йæ адæмы сабырад! 

АФТÆ РАЙДЫДТА ХÆСТ

1941 азы 31 январы ССР Цæдисмæ æрбабырсыны план - «Барбароссы» планмæ гæсгæ Германы сурзæххон æфсæдты сæйраг командакæнынад бардзырд радта йе 'фсæдты Советон Цæдисы арæнгæрæттæм æрбакæныны тыххæй.Германы хицауад тырныдта йæ авантюрон плантæм ног паддзахадты бакæнынмæ. Ацы нысанæн 1940 азы фæззæджы æмæ 1941 азы уалдзæджы хæстон бадзырдтæ сарæзта Румын, Болгари, Венгри æмæ Финляндиимæ, æмæ уый фæстæ та хæлардзинады тыххæй пакт сарæзта Туркимæ. ССР Цæдисы арæнгæрон районты фашистон Герман уæрæх райтынг кодта ног фидæрттæ, аэродромтæ, æфтауцдæттæ, сосæ æмæ æфсæнвæндæгты арæзтад. «Барбароссы» планмæ гæсгæ Германы гарзджын тыхтæ хъуамæ цæттæ уыдаиккой, цалынмæ Англисы ныхмæ хæст фæуыдаид, уæдмæ хæрз цыбыр рæстæджы Советон Уæрæсейы ныддæрæн кæнынмæ. Ныгуылæн Уæрæсейы чи уыдысты, уыцы уырыссаг сурзæххон æфсæдты сæйраг тыхтæ хъуамæ дæрæн æрцыдаиккой размæ ныфсджын абырстыты фæстиуæгæн.Германы гарзджын тыхты уæлдæр сæйраг командакæнынады 1941 азы 13 майы директивæйы нысан цыд советон æфсæддон службæгæнджытæм æмæ æмбæстагон цæрджытæм æххæст æгъатыр-дзинад æвдисын, уацары бахауæг Сырх Æфсады политкусджыты æмæ советон уагдæтты службæгæнджыты куынæг кæнын.Басастгонд адæмты скуынæг кæныны фæдыл немыцаг фашистты æгъатыр хъуыдытæ уæлдай ирддæрæй æвдыст æрцыдысты гестапойы хистæр Гиммлеры бакуыстгонд афтæ хуыйнæг генералон план «Ост»-ы. Уыцы планмæ гæсгæ куынæг æмæ тыхæй æрвыст хъуамæ æрцыдаит 51 милуан адæймаджы. Кусæг тыхы хуызы хъуамæ ныууагъдæуы-даид 14 милуан æмæ уыдоныл æлдариуæг кæныны сæраппонд бацахстгонд территоримæ хъуамæ æрбарвыстаиккой 10 милуан немыцаджы.Советон Цæдисы ныгуылæйнаг арæнгæрæттæм æрбакалдæуыд немыцаг æфсæдтæ: 130 дивизийы - сæ рæнхъыты уыд 5500 мин салдат æмæ афицеры, 4300 танк æмæ штурмгæнæн хотыхы, 4980 хæстон хæдтæхæджы, 47200 сармадзан æмæ минæ-æхсæны.Фашистон Германы æмæ се 'мцæдисонты уыцы тыхты ныхмæ лæууыдысты арæнгæрон æфсæддон округты советон æфсæдтæ. Се сконды уыд 170 дивизийы æмæ 2 бригады - сæ иумиаг нымæц 2650 мин адæймаджы. Уыдон хотыхджын уыдысты 1800 танкæй, 1540 хæстон хæдтæхæгæй, 37500 сармадзан æмæ минææхсæнæй.Гъе, æмæ 1941 азы 22 июны райсомы 4 сахатыл фашистон æфсæдтæн ССР Цæдисмæ бабырсыны тыххæй сигнал лæвæрд куы 'рцыд, уæд æваст фæкодтой хъомысджын артиллерион цæф æмæ цалдæр минутмæ немыцаг æфсæдтæ æрбафсæрстой нæ бæстæмæ. Мингай бомбæтæ æркалдæуыд нæ аэродромтыл.Райдыдта Стыр Фыдыбæстæйон хæст - социализм æмæ империализмы ‘хсæн иууыл егъаудæр æмæ тугкалæндæр хæст. Уый аххæст 1400 бон æмæ æхсæвы. Райдианы егъау капиталистон бæстæтæ - Англис æмæ Францы ныхмæ фашистон Германы хæстæн уыд империалистон характер. Фæлæ адæм сæ хицауадтæй куы æрдомдтой, цæмæй ноджы фæактивондæр кæной фашистон тыхæйисджыты ныхмæ сæ хæстон архайдтытæ, уæд хæстæн уыд бынтон æндæр характер.Советон æфсад бонæй-бонмæ тыхджындæр кодта ныхмæлæууынад. Советон æфсæдтæ фидар ныхкъуырд лæвæрдтой Мурманск, Ленинград æмæ бирæ æндæр советон горæтты бацахсынмæ немыцаг тыхæйисджыты бафæлвæрдтытæн.Коммунистон парти æмæ Советон хицауад хæсты фыццаг бонтæй фæстæмæ æппæт экстренон æмæ ахадæн мадзæлттæ истой æрбабырсæг агрессорæн ахъаззаг ныхкъуырд сорганизаци кæныны фæдыл. Уæззау фæлварæнты рæстæджы уыдон æрсид-тысты советон адæммæ, цæмæй растадаиккой социалистон Фыдыбæстæ хъахъхъæнынмæ æмæ знаджы ныддæрæн кæнынмæ æппæт тыхты дæр смобилизаци кæнынмæ. Хицауады хъусынгæнинаг фæуд кодта ахæм ныхæстæй: «Нæ хъуыддаг раст у. Знаг дæрæн æрцæудзæн. Мах фæуæлахиз уыдзыстæм!»Æмæ, æцæгдæр, милуангай советон æмбæстæгтæ растадысты цыфыддæр знаджы ныхмæ тохмæ. Знаджы ныхмæ хъаруджынæй тох кодтой ирæттæ дæр. «Ирон адæмы фырттæ гитлерон тыхæйис-джыты ныхмæ тохы равдыстой æхсар æмæ лæгдзинады цæвиттонтæ»,- дзырдæуы СЦКП ЦК æмæ Советон хицауады арфæйы. «Дзырд «Ирон» цытимæ дзурынц Фыдыбæстæйон хæсты æппæт фронтты дæр. Уымæн æмæ ирæттæ сæхи равдыстой хъæбатыр æмæ намысджын хæстонтæй», - фыста Петр Павленко.Ирæттæ немыцаг æфсæдты ныхмæ тохы æвдыстой æгæрон стыр æхсардзинад. Советон Цæдисы Хъайтары ном ирæттæй райста 33 адæймаджы. Уыдонæй æппæты фыццаг Хъайтары номы аккаг ссис Дзауы районы Сохты хъæуккаг Остъаты Алекси. Уый уыдис æхсарджын тæхæг. Ирон адæмæй никуы ферох уыдзысты Плиты Иссæ, Хетæгкаты Георги, Мамсыраты Хаджи-Умар, Карсанты Хъазбег, Цоциты Вася, Кобылты Сергей, Хъоцыты Къоста, Харебаты Алекси, Зелимхан æмæ бирæ æндæрты нæмттæ.Фашизмы ныхмæ тохты азты уæлдай ирддæрæй разындысты, ирон адæмæн характерон чи уыдысты - уыцы иууыл хуыздæр миниуджытæ - лæгдзинад, фидардзинад, æхсардзинад, хæс æмæ ардбахæрдыл æнувыддзинад, Райгуырæн бæстæм æгæрон уарзондзинады миниуджытæ. РОХ НЕ СТЫ СÆ НÆМТТÆНæргæ хъæу уыд Сарабукъ. Кæддæр дзы, ивгъуыд æнусы 90-æм азты 120 хæдзары бинонтæ цардысты - Æлбортæ, Цъæхилтæ, Гуыцмæзтæ, Кокойтæ, Болататæ, Куымæридтатæ, Пухатæ, Хъуылымбегтæ, Дудайтæ, Гæбæратæ, Миндиашвилитæ- иууыл иумæ 14 мыггаджы. Хъæу хицæн кодта сыхтыл - Уæллаг Сарабукъ, Дæллаг Сарабукъ. Гуырдзыйы хæст ацы хъæуыл дæр йæ дæрзæг арм æруагъта - ныр ма дзы бæрцæй цалдæр хæдзары бинонтæ баззадысты, хъæу стæнæг.Стыр Фыдыбæстæйон хæстмæ ардыгæй ацыдысты 18 цæргæсы æмæ дзы сæ хæдзæрттыл нал сæм-бæлдысты дæсæй. Чи ма дзы æрæздæхт, уыдон дæр сæрæгас нал сты.Ацы хъæуы цардысты Цъæхилты Миха æмæ йæ цардæмбал Туаты Текъле. Фæрнджын бинонтæ, уыд сын 6 лæппуйы æмæ 3 чызджы. Сæ фырттæй Стыр Фыдыбæстæйон хæстмæ ацыдысты æртæйæ - Уасил, Серги æмæ Ясон. Уасил (къамы) бирæ бæрнон бынæтты фæкуыста, уыдис сæхимæ хъæусоветы сæрдар. Цхинвалы сарæзта хæдзар дæр. Хæсты быдыры уыдис взводы командир лейтенанты чины. 1942 азы уæззау цæф фæцис æмæ уæд æрыздæхт йæ райгуырæн бæстæмæ. Куы фæсæрæн, уæд 6 мæйы фæстæ ногæй ацыд тохы быдырмæ æмæ æбæрæгæй фесæфт. Уыдис ын цалдæр хорзæхы. Йæ дыууæ лæппу æмæ уал чызгыл сидзæры ном абадт æмæ сæ мад Джыккайты Аграфин афтæмæй хъомыл кодта. Ныр даргъ- уæрæх ацыдысты йæ цот, ис сын хъæбулы хъæбултæ дæр.Уасилæн йæ лæппутæй сæ иу Нодар рагæй агуырдта йæ фыды хъысмæты тыххæй бæлвырдгæнæнтæ, фыста алы рæттæм æмæ йæм иурæстæджы Мæскуыйæ æрцыд дзуапп - Подольскы тохты æбæрæгæй фесæфт. Афтæ бабын замманайы ирон лæппу. Йæ кæстæртæ йын нæ рох кæнынц йæ ном, мысынц æй хорзæн.Карз тохты 5 хатты фæцæф иннæ æфсымæр Ясон дæр. Æрæздæхт Уæлахизы фæстæ Ирыстонмæ æмæ фæллой кæнынæй не ‘нцад. Ивгъуыд азы 85 аздзыдæй фæзиан Беслæны.Йæ хъысмæт хуыздæр нæ разынд астæуккаг хæстон æфсымæр Сергийæн дæр. Уый дæр фæцæфтæ цалдæр хатты, мæлæтдзаг цæф та фæцис Краснодары крайы æмæ ныгæд дæр ис уым. Йæ цот та цæрынц Цæгат Ирыстоны.Ясон æмæ Серги дæр уыдысты бирæ хæстон хорзæхты хицау.Афтæ, æмæ Цъæхилты Миха æмæ Туаты Текълейы хæдзарæй Стыр Фыдыбæстæйон хæстмæ цы 3 лæппуйы ацыдысты, уыдонæй абон иу дæр сæрæгас нал у. Фæлæ цæры сæ ном, сыкъайыдзагæй сæ æрæмысынц сæ кæстæртæ, уыдон цот.                                                                              

    ДОХТЫРТÆ ÆРЦЫДЫСТЫ КИСЛОВОДСКÆЙ

Уæрæсе æмæ Республикæ Хуссар Ирыстоны æхсæн интеграцион политикæйы фæлгæтты горæт Цхинвалмæ æрцыдысты дохтыртæ- офтальмологтæ цæсты низтæ æмæ цæсты микрохирургийы Фёдоровы клиникæйы филиалæй, кæцы ис горæт Кисловодскы. 20 июнæй горæты поликлиникæйы уыдон исын райдыдтой пациентты. Офтальмологты лæггæдтæй гæнæн ис спайда кæна нæ Республикæйы алы цæрæг дæр. «Кисловодскаг дохтыртæ горæт Цхинвалы фæуыдзысты цалынмæ сæм цæрджытæ цæуой, уæдмæ. Æнæмæнгхъæуæг куы уа, уæд рынчынты та æрвитдзысты Кисловодскмæ операци кæнынмæ æмæ стационарон æгъдауæй хос кæнынмæ», - агентад «РЕС»-ы уацхæссæгæн фехъусын кодтой РХИ-йы Æнæниздзинад хъахъхъæнынады министрады. 

ЗÆРДÆ СÆ РУХС КÆНЫ

Фæстаг рæстæджы Республикæ Хуссар Ирыстоны разамынд æмæ горæт Цхинвалы администраци уæлдай стырдæр хъусдард здахынц горæты хæрзарæзтадмæ. Цалцæг цæуынц уынгтæ. Капиталон цалцæг цæуы 6-æм астæуккаг скъолайы бæстыхай.Хæрз æрæджы та ивд æрцыдысты Мамсырайы фырты уынджы 10-æм бирæуæладзыгон коммуналон хæдзары бахизæнты дуæрттæ. Банысангонд хæдзар эксплуатацимæ лæвæрд æрцыд 1970 азы фæудты æмæ скæлæддзаг сты йæ бахизæны дуæрттæ. Сæ саразын æмæ бакæныныл бакуыстой Джиоты Нодары сæргълæудæй горæты администрацийы цалцæггæнæн-эксплуатацион фадыджы кусджытæ.Банысангонд фадыгæн ис хъæдкуыстгæнæн цех. Кусы дзы, йæ дæсныйад иттæг хорз чи зоны æмæ йæ куыстмæ фау æрхæссæн кæмæн нæй, ахæм кусджытæ-Болататы Гурген, Туаты Иван æмæ Джиоты Тузар. Æмæ ацы кусджытæ канд Мамсырайы фырты уынджы 10-æм хæдзары бахизæнты дуæрттæ не ркодтой фæткмæ, фæлæ ма Джиоты Нодар куыд загъта, афтæмæй раивтой Нæузæххонты уынджы 11-æм бирæуæладзыгон цæрæн хæдзары бахизæнты дуæрттæ æмæ рудзгуыты фæлгæттæ дæр. Уæлдай  аив  æмæ капиталон цалцæг та скодтой горæт Цхинвалы скъолайы агъоммæ кар сывæллæтты 2-аг цæхæрадон. Æрмæст ын йе ддаг хуызмæ куы бакæсай, уæддæр дзы зæрдæ рухс кæны. 

НЕ 'ВЗАГ - НÆ ХÆЗНА

Фæстаг рæстæджы æндæр æмæ æндæр æмвæзадтыл арæхæй-арæхдæр дзурæм ирон æв-заджы уавæрыл. Ирон дзырд, ирон ныхасы авналæнтæ хуыздæрхъуаг кæй сты, уый дызæрдыггаг никæмæн у. Ирон адæм се ргом æгæр аздæхтой уырыссаг æвзаджы рдæм. Раст у, нæ хъысмæт уырыссаг адæмимæ куы сбастам, уæдæй фæстæмæ ма-хæн æнæ уырыссаг æвзаг цæрæн нæй, фæлæ не взаг уырыссаг æвзаджы сæрыл нывондæн æр-хæссæм, уый нын раст нæ уыдзæн, ничи дæр нæ домгæ кæны уый. Нæ йæ домынц, нæдæр цард, уавæр, нæдæр уырыссаг адæм. Мæнæ нын кæддæр гуырдзиаг адæм куыд къуындæг кодтой йæ атæлфæнтæ, нæхи æвзагыл нæ скъолаты ахуыр кæнын нæ, фæлæ нæ хæдзæртты сдзурын дæр куыд нал уагътой, ныр афтæ нал у. Дзур де взагыл, ахуыр æй кæн, нæй дæ хъыг-дарæг, фæлæ йыл нæхæдæг æгæр суæлæхох стæм æмæ нын уый хорз адæмы миниуæг нæу. Ирон æмæ уырыссаг æвзаг æмхуызон расидтыстæм паддзаха-дон æвзæгтæй. Уый афтæ нысан кæны, æмæ дыууæ дæр сты æмсæр, æмбар, фæлæ сæм кæсгæ ахæм цæстæй нæ кæнæм. Æнæмæнг нæ нæхи æвзагыл дзурын кæм фæхъæуы, уым дæр та, уый нæ ничи домы, афтæмæй нæ сæртæ æркъул кæнæм уырыссаг æвзаджы раз æмæ, нæ ныхæстæ кæмæн кæнæм, уыцы адæм нæ æмбарынц, нæ ныхæстæ сæм хæццæ кæнынц, æви нæ, уый мæт дæр нал æркæнæм. Афтæ куы нæ уаид, уæд-иу теделеттаг зæхкусджытимæ сæ проблемæты тыххæй нæ дзуриккам, бынтондæр кæй нæ зонынц, кæй не ‘мбарынц, уыцы уырыссаг æвзагыл.Не взагмæ цæмæй нæ хъус лæмбынæгдæр æрдарæм, цæмæй йыл фылдæр аудæм, уый тыххæй стырдæр бæрндзинад ис дзыллон информацийы фæрæзтыл, фыццаджы дæр та телеуынынадыл. Нæ паддзахадон телеуынынад цалдæр азы размæ равдыста хорз хъæппæрис: “Не взаг - нæ хæзна», зæгъгæ, ахæм номимæ дæттын райдыдта цыбыр беседæтæ ирон æвзаджы тыххæй. Ацы беседæтæм адæм хъуыстой зæрдиагæй, стыр цы-мыдисимæ. Хъуыстам сæм дыу-уæ къуыри иу хатт. Фылдæр хæттыты куы уыдаид, уæддæр сыл адæм сæхи нæ атигъ кодтаиккой, æниу уымæй дæр райгонд уыдысты. Фæлæ уый, æвæццæгæн, нæ телеуынынад адæмæн æгæр стыр хæрзиуæгыл банымадта æмæ сæ фæкъаддæр кодта.Ныр арæх адæм кæрæдзи афæрсынц, цæмæн афтæ сæс-тæм сты ацы дзæбæх, ахсджиаг ралæвæрдтæ? Фæрсынц ралæ-вæрдты автор профессор Гæбæраты Никъалайы дæр, фæлæ нæдæр кæрæдзийæн у дзуапп раттын сæ бон, нæдæр сын Гæбæрайы фырты бон у исты хъуыддагон дзуапп раттын.Гæбæраты Никъала архайы ирон дзырдты бынтон хуымæтæджы хуызы адæмы рæгъмæ рахæссыныл, адæм сæ куыд æмбарой, дызæрдыг дзы куыд ницæуыл кæной. Цыбыр дзыр-дæй, йæхи тыхтæй ирон дзырды ад бамбарын йæ бон кæмæн нæу, уыдон æй куыд бамбарой, куыд сæм бахъара, ахæм хуызы сæ радæттыныл архайы автор æмæ йæ къухы æфтгæ дæр кæны. Раст уыцы хуымæтæгдзинадæй цæуынц адæмы зæрдæмæ. Автор тырны, цæмæй беседæйы æрмæг баст уа ирон адæмы æгъдæуттимæ. Беседæты фæрцы раргом кæны ирон æгъдæуттæн цы стыр нысаниуæг ис адæмы царды, се рвылбонон хъуыд-дæгты, уый. Афтæ æмæ Гæбæрайы фырт йæхимæ райста тынг ахсджиаг, ныртæккæ нæ адæмы иууыл тынгдæр чи хъæуы, ахæм хъуыддаг. Райста йæ æмæ йæ аразгæ дæр кæны цæсгом-джынæй, æнæзæрдæхудтæй æмæ йын уый тыххæй йæ разы бæндæнтæ тауын нæ хъæуы, фæлæ йын зæгъын хъæуы бузныг, ахæм арфæйаг хъуыддаг кæй кæны, уый тыххæй.Гæбæрайы фырт ирон æвза-джы вазыгджын фæзилæнтæ, сусæг, æмбæхст æууæлтæ райхалынмæ хорз кæй арæхсы, уый фæрцы адæм зонгæ кæнынц æвзагæн канд йæ бирæ цымы-дисон фарстытимæ нæ, фæлæ ма сæ авторы цымыдисон æмæ мидисджын ныхас раст фæндаг, раст хъуыдыйыл дæр æфтауы.Фæлæ уæддæр, иу адæймаг цасфæнды хъаруджын ма уа, цасфæнды йын ма æнтыса, уæддæр æппæт проблемæты аскъуыддзаг кæнын йæ бон нæ бауыдзæн. Уый тыххæй та информацийы дзыллон фæрæз-тæ хъуамæ тырной æвзаджы фарстытæм фылдæр адæмы хъусдард аздахынмæ. Газетты фылдæр мыхуыр кæнын хъæуы, не взаджы стыр ахадындзинадæн æвдисæн чи уа, ахæм æрмæджытæ. Бирæтæ афтæ хъуыды кæнынц, зæгъгæ, ирон æвзаг афтæ мæгуыр у æмæ йыл адæймагæн йæ хъуыдытæ æххæстæй зæгъын нæу йæ бон, нæ йын фаг кæны дзырдтæ. Гъе, æмæ ахæм хъуыдыгæнджытæн сæ мæгуыр хъуыды чи аивын кæна, мыхуыр хъæуы ахæм æрмæджытæ. Телеуынынад уырыссаг æвзагыл куыд дæтты алыгъуызон цымыдисон ралæвæрдтæ, афтæ аразын хъæуы ирон æвзагыл дæр. Кæй зæгъын æй хъæуы,  уырыссаг æвзагыл цахæмфæнды ралæвæрды тыххæй дæр цæттæ æрмæг ссарæн ис æмæ дзы кусын, фыдæбон кæнын ницæмæн хъæуы. Ирон æвзагыл ахæм ралæвæрды æрмæг кæцæйдæр цæттæйæ нæ райсдзынæ: бакусын, бацагурын хъæуы, æмæ йæм уый тыххæй зивæг кæнынц, телеэкранæй исты хорз хъæппæрисимæ ракæсын кæй фæнды, уыдон. Ахæм адæймæгтæн, кæй зæгъын æй хъæуы, æнæфыдæбон фæллой фылдæр æхсызгондзинад хæссы. Уыдон уырыссаг æвзаджы æнцонвадат атæлфæнтæй пайда кæнгæйæ сæ зæрдыл никуы æрлæууын кæнынц уырыссаг адæмæн сæхи æмбисонд, æнæ фыдæбонæй донауæзтæй дæр кæсаг нæ сисдзынæ, зæгъгæ.Уæдæ мах дæр нæ фырзивæгæй нæ хæзнайы доны бынмæ аласын ма бауадзæм, науæд нын уый фæстæ йæ сисын фæзындæр уыдзæнис æмæ ма уæд фæсмон кæндзыстæм, фæлæ уый уыдзæн, дугъон бæх дæр кæй нæ аййафдзæн, ахæм фæсмон æмæ нæ стыр хуыцау бахи-зæд ахæм фæсмонæй.                                                              

          ПЛИТЫ Муссæ, филологон зонæдты кандидат.    

Политический кризис, начавшийся в сентябре 1991 года в Тбилиси, усугубил положение в Южной Осетии. Противоборствующие стороны - звиадистское правительство и оппозиция - призывали объединяться для борьбы с врагами-осетинами. 26 сентября в Тбилиси вооруженным спецназом был разогнан митинг оппозиции, требовавшей отставки президента. Были погибшие. [cut text=подробности] Врач Гия Абесадзе совершил акт самосожжения, пытаясь примирить противостоящих друг другу грузин. Национальная гвардия, отказавшаяся подчиняться З. Гамсахурдиа, во главе с Тенгизом Китовани заняла здание телерадиодепартамента. Конфликт вызвали последние указы президента о реорганизации Национальной гвардии, создании совета национальной безопасности и введении ЧП в Тбилиси без утверждения указов парламентом. Это была узурпация власти.

В 22 декабря начался штурм Дома правительства силами оппозиции во главе с Т. Сигуа и Т. Китовани. «Самое чудовищное, что стреляли по невинным людям, женщинам, юношам и детям, стреляли в дни поста, перед Новым годом, Рождеством», - сообщало грузинское агентство СЕИС. Сторонники З. Гамсахурдиа призвали к неповиновению. С 22 декабря по 6 января в ходе конфликта в Тбилиси погибли по меньшей мере 107 человек. Список погибших был опубликован.

Свергнувший 3виада Гамсахурдиа Военный совет и прежде всего Джаба Иоселиани, освободили Тореза Кулумбегова из заключения и обратились к руководству Южной Осетии с просьбой прекратить противостояние и приехать в Тбилиси для переговоров. Но в Южной Осетии продолжалась война, и встречаться с представителями нового режима никто не собирался. Глава Временного правительства Тенгиз Сигуа заявил, что это сторонники экс-президента возобновили обстрелы Цхинвала и сел, стремясь тем самым сорвать мирные переговоры с осетинской стороной.

Касаясь вопроса дальнейшей судьбы экс-президента, глава Временного правительства Тенгиз Сигуа отметил, что, по-видимому, тот «не будет привлечен к суду, так как бывший президент - психически ненормальный человек. Об этом свидетельствуют соответствующие документы, а также свидетельства врачей». Однако прокуратура Грузии все же возбудила против Гамсахурдиа уголовное дело по обвинению в разжигании межнациональной розни, хищении государственного имущества в особо крупных размерах и т. д.

Звиад Гамсахурдиа бежал в Армению (не пешком ли через Ахалкалаки?) и нашел временный приют у Левона Тер-Петросяна, который послал ему приглашение. Оппозиция армянского президента была недовольна тем, что Тер-Петросян пригласил в страну тирана. Но президент считал, что таким образом можно прекратить братоубийственную войну в Грузии и стабилизировать ситуацию во всем 3акавказье, З. Гамсахурдиа получил не политическое убежище, а только «приют». Из Армении экс-президент отправился в Сухум, а оттуда ночью на машине добрался до Зугдиди. На следующий же день он провел митинг в городе и призвал своих сторонников к походу на Тбилиси. И объявил о начале гражданской войны.

Эдуард Шеварднадзе, оставшийся не у дел после ухода из МИД России, приветствовал «демократическую революцию» в Грузии и заявил, что имеет огромное желание принять участие в создании демократической Грузии.

«В каком качестве я буду этим заниматься - пусть решат те, кто возглавляет там сейчас демократическое движение». Это был аванс для новоявленных «демократов», который
означал, что скоро весь мир сможет думать о них так же, как всемирно признанный «демократ» Шеварднадзе.

А в Южной Осетии 19 января 1992 года был проведен всенародный референдум. 99% населения проголосовали за независимость и вхождение в состав России. Ожидать от новых властей Грузии миролюбивого поведения после этого было наивно. Национальная гвардия пока была занята своими проблемами в 3ападной Грузии, но у бандформирований на местах проведенный референдум вызвал еще большее ожесточение. Город полнился слухами, что грузинские банды собираются захватить Рокский тоннель, чтобы отрезать Южную Осетию от помощи Северной и сделать все население заложниками. Ранее тоннель охранялся российскими войсками, а в последнее время оставался без охраны. Поэтому слухи выглядели правдоподобными. К счастью, «вражеские спецчасти» оказались боевой группой из
поселка Квайса, которая и взяла тоннель под охрану.

В то же время в разгар боев в январе 1992 года жители соседних районов Грузии имели возможность приобретать в Цхинвале продукты, которые были здесь значительно дешевле, чем в Грузии. Конечно, это говорило о гораздо меньших масштабах национальной нетерпимости у осетин, но также было свидетельством того, что в городе появились спекулянты, которые за посредническую услугу брали определенный процент. Но и при этом цены были все же в 2-3 раза ниже, чем в Гори и Тбилиси. Вывоз грузинами продуктов из осажденного города достиг таких масштабов, что на границе с Грузией был организован таможенный досмотр. Таким образом за несколько дней были пресечены попытки вывоза из города более 100 кг сыра, 300 кг мяса, фасоли, картофеля и даже продуктов из гуманитарной помощи. Население требовало жестоко наказывать спекулянтов, называя их «предателями родины» в условиях экономической блокады Южной Осетии со стороны Грузии.

Слухи слухами, но сведения о возможности поддержки Южной Осетии Конфедерацией горских народов Кавказа были достоверными. Это не входило ни в планы Грузии, ни
в планы Москвы, поэтому операцию по блокированию Рокского тоннеля могли провести спецчасти 3акВО, чтобы исключить возможность масштабной вооруженной помощи южанам. С появлением, как и ожидалось, в Грузии Э. Шеварднадзе заметно изменилось поведение российской стороны на территории конфликта. 25 апреля внутренние войска покинули турбазу «Осетия» и вообще Южную Осетию. Ушли ночью, тайно. Большое количество оружия, списываемого в воинских частях, передавалось грузинской стороне. Война вступила в самую кровопролитную фазу. Бандитские формирования сменились отрядами Национальной гвардии.

Поток беженцев по Зарской дороге еще больше усилился. Но после событий 20 мая движение по «Дороге жизни» замерло.

20 мая 1992 года в 11.45 в результате варварского нападения грузинских вооруженных групп на транспортную колонну на трассе Цхинвал - Зар - Дзау было совершено зверское убийство мирных граждан - беженцев: женщин, детей, стариков, направлявшихся в Северную Осетию. 33 человека были в упор расстреляны прямо в машинах. Кровавое преступление совершила, по имеющейся у следственных органов информации, грузинская диверсионная
группа из села Кехви.

«С Зарской горы хлынули потоки осетинской крови на Чреба (старое название Цхинвала. - И. К). Соседи-людоеды поголовно истребили наших усталых беженцев. Больничная площадь заалела окровавленными телами. Все уголки Чреба огласили причитания... Плачьте, родные, у осетин мертвому почет воздают слезами!» - такие были выступления, плач-хъараг, на траурном митинге по погибшим на Зарской дороге. Он отразил состояние безмерного горя и ужаса, в котором находились люди в эти дни и на
юге, и на севере Осетии.

Были убиты:

1. Лалиев Игко Падоевич - 1919.
2. Кокоев Моска Алексеевич - 1925.
3. Джиоева Вардо Григорьевна - 1925.
4. Алборов Заур Васильевич - 1928.
5. Остаев Георгий Бибоевич - 1929.
6. Кумартиов Сослан Давидович - 1933.
7. Джиоев Георгий Алексеевич - 1933.
8. Кочиева Назират Сарбеговна - 1936.
9. Битиев Владимир Ектиевич - 1936.
10. Гаглоев Василий Георгиевич - 1939.
11. Цебоев Георгий Харитонович - 1942.
12. Алборова-Кочиева Ирина Ильинична - 1947.
13. Джиоева-Бестаева Земфира Вазноевна - 1947.
14. Качмазов Виталий Сергеевич - 1949.
15. Кабисов Виктор Димитриевич - 1949.
16. Чибиров Руслан Анатольевич - 1950.
17. Цебоева Наталья Георгиевна - 1950.
18. Гассиева Хадизат Захаровна - 1951.
19. Дзеранова Евгения Васильевна - 1951.
20. Сиукаева Земфира Викторовна - 1953.
21. Чочиев Ермак Елиозович - 1957.
22. Джиоев Андрей Маликоевич - 1960.
23. Кокоева Светлана Зауровна -1962.
24. Тедеев Маирбек Рубенович - 1962.
25. Джиоев Станислав Иванович - 1962.
26. Гаглоева Ирина Гавриловна - 1963.
27. Каиров Cepгей Таймуразович - 1963.
28. Кочиева Валентина Романовна - 1964.
29. Бязров Альберт Иванович - 1967.
30. Кокоев Леонид Ильич - 1971.
31. Бязырова Людмила Матвеевна - 1972.
32. Кабисов Батрадз Хазбиевич - 01.09.1981.
33. Кокоев Василий Александрович.

История № 6. Смерть на «Дороге жизни»
Утро 20 мая ничего из ряда вон выходящего не предвещало. Обычная для блокадного города картина: мгновенно раскупающийся хлеб в магазинах, парни с оружием, беженцы в ожидании любого транспорта. Серое, ветреное, ничем непримечательное утро. И только говорят, что накануне плакала икона Богородицы в храме...

Бесаева Арина Тенгизовна, 23 года:

- Погрузились в кузов грузовой машины, крытый брезентом. Нас было много, сорок, может быть, пятьдесят человек. Ехали стоя, поскольку сесть было невозможно из-за тесноты. Чуть дальше села Зар машина остановилась, и мы ждали, пока рассосется пробка. Поехали. Стали подниматься все выше в гору. Был туман, сквозь брезент, конечно, ничего не было видно, да и в голову бы никому не пришло выглядывать, нет ли на дороге грузинских боевиков. Все ведь до этого дня были уверены, что это наша дорога и она совершенно безопасна. Автоматные очереди ударили одновременно с двух сторон и, кажется, спереди тоже. Я подумала, что раз машина стоит, значит, водитель, наверное, убит. Прежде чем я успела это сообразить, на меня начали падать окровавленные люди. Никто не кричал, просто не успевали. В какое-то мгновение я подумала, что я, наверное, уже мертва, и не могла вспомнить, куда я ранена. Лежала под трупами и соображала. По звукам стрельбы я определила, что стрелявших было много, наверное, больше 20 человек. Обстрел продолжался минут десять, затем сразу стало очень тихо. Где-то слева плакала девочка, женский голос
приглушенно умолял ее замолчать. Снаружи сильный мужской голос крикнул по-грузински: «А ну выходите!» - и пустил еще одну очередь по машине. Затем кто-то крикнул: «Быстрей, уходим!» - и я услышала звуки быстро удалявшихся шагов. Под трупами завозились раненые. Мы стали потихоньку выползать из машины. Я увидела мужчину, убегавшего в сторону от грузовика. Он был в сапогах, с автоматом на плече, из-под камуфлированной куртки был виден белый свитер.

Плиева Марина Борисовна, Наниева Любовь Владимировна:

- Парень, который вытаскивал нас из-под трупов, был совершенно цел, даже не поцарапан, это просто чудо какое-то. Он вытащил своего младшего брата, помог спуститься нам, и мы быстро пошли, вернее, побежали прочь от страшной машины. Страх подгонял нас, мы не чувствовали своих ран: А с грузовика еще спустился, почти вывалился мужчина. Невозможно было разглядеть, куда он ранен, он был весь в крови. Сделал шаг, сразу упал и больше не поднимался. Мы пробежали мимо простреленного «Виллиса», к которому привалился совсем молодой парень, раненный в живот. Он крикнул нам, чтобы мы прислали кого-нибудь на помощь, потому что в машине были еще живые. Видимо, на этот крик он потратил все оставшиеся силы и упал ничком. Господи, кажется, в машине плакал ребенок!

Гаглоев Емзар Иосифович, 21 год:

- Я увидел их за несколько секунд до начала стрельбы. В камуфляже, с автоматами наперевес. Конечно, я решил, что это наши, раз они стояли так открыто. Первая очередь ударила по нашему «Виллису» спереди. Ира погибла мгновенно. Я успел кинуть Астемирчика на пол, и в ту же секунду несколько автоматов прошили машину с боков. Мои раны - в живот и плечо - не были смертельны. Я держал ребенка, прижимая его всем телом к полу. Астик не плакал, а кричал, заглушая стрельбу, что ему холодно, что ужасно мерзнут ноги, что он хочет к маме и еще всякую чепуху. У меня не было сил зажать ему рот, и пока он кричал, автоматы били и били в машину. Вдруг Астемир замолчал, сразу стихла стрельба, я потерял сознание. Очнулся от того, что ребенок теребил меня за волосы и что-то говорил. Из его бормотания я понял, что он согрелся, что ноги теперь совсем теплые и что мама, наверное, умерла. А сквозь штанишки сочилась и текла по ножкам теплая кровь. Пока я пытался выбраться из машины, он ползал по окровавленным пассажирам, слушал их хрипы, прикладывая ухо, и время от времени сообщал мне: дядя Жора жив, он дышит, а дядя Вася уже умер. Несколько раз попросил меня не умирать, не оставлять его одного.

Наконец я вывалился из машины и, цепляясь за двери, привстал. Надо было доползти до «бардачка» - кажется, дядя что-то говорил о гранате, которую прихватил с собой. Я добирался туда целую тысячу лет, несколько раз теряя сознание.

Придя в себя, я услышал шум подъезжавшей машины, она ехала со стороны Джавы, я поднял руку, крикнул: «Помогите!» Машина остановилась, сидевшие в ней двое мужчин переговаривались по-осетински и нерешительно поглядывали на меня. Астик плакал. Я показывал рукой на «Виллис» и объяснял, что там есть живые, что их надо спасти. Наверное, я все же был очень похож на труп, потому что тут произошло нечто совершенно непонятное: машина развернулась и быстро уехала обратно в сторону Джавы. Я смотрел ей вслед, и цифры номера прыгали у меня в глазах. Серая «Волга» старого образца. Лучше бы я умер. В следующий раз я очнулся от шума БТРа и испугался, что грузины вернулись. Ребята подбежали ко мне, подняли на руки и понесли. Родные лица, родная осетинская речь. С чувством безопасности пришли безразличие, усталость и отвращение. Я думал о том, что больше не хочу жить» («Вестник Южной Осетии», № 7, 1992 г.).

Продолжение следует -

http://osradio.ru/2006/07/08/gruzija_etnicheskie_chistki_v_otnoshenii_osetin_kniga_ingi_kochievoj_alekseja_margieva_8_chast/

ИУ ХЪЫСМÆТ ÆМÆ ИУМÆЙАГ БÆРНДЗИНАД

Цæгат Ирыстон-Аланийы Сæргълæууæг Мамсыраты Таймуразы ацы азы Ныстуан РЦИ-Аланийы Парламент æмæ адæммæ хъæздыг у йæ арф мидис æмæ нысан-мæздæхтæй. Республикæйы Сæргълæууæг лæмбынæг æрдзырдта ивгъуыды æнтыстытæ æмæ къуыхцытыл, фидæны аразинаг хъуыддæгтæм та йе 'ргом аздæхта ныфсджын æмæ æгæрон бæрндзинады æнкъарæнтимæ. [cut text=подробности] Адæмы социалон уавæр, экономикæ, культурæ, медицинæ æмæ сæудæджерад рæзын кæныны ахсджиагдзинад ирдæй разынд йæ Ныстуаны. Уæлдай æхсызгон нын у, раздæры азтимæ абаргæйæ Цæгат Ирыстоны разамонæджы ныры Ныстуаны Хуссар Ирыстоны хъысмæт кæй разынд ныдзæвæггагæй нæ, фæлæ Цæгат Ирыстоны хъысмæтимæ æнгом баст, æнæфæхицæнгæнæн хайæ. Уымæ гæсгæ газеткæсджыты тæрхонмæ хæссæм Мамсыраты Таймуразы Ныстуанæй скъуыддзаг, цыран дзырд цæуы Хуссар Ирыстон æмæ йæ адæмы абон æмæ фидæныл: Зынаргъ хæлæрттæ!Нæ куыст фаг пайда нæ ратдзæн, стæй нæ пълантæ æмбæлгæ хуызы æххæстгонд не 'рцæудзысты, Хуссар Ирыстоны уавæр, уым чи цæры, уыцы адæм сæхи куыд æнкъарынц, уый куы нæ хынцæм, уæд. Куыд сахуыр стæм, уый афтæ æрмæст политикон иуæг нæу. Уый у тынг ахсджиаг экономикон фарста.Нæ республикæ ахсджиаг бынат ахсы быцæу банывыл кæныны хъуыддаджы Æмхæццæ контролон къамисы фæлгæтты, стæй уый барты æдде дæр.Бæлвырд у хуымæтæг хъуыддаг - Хуссар Ирыстонимæ быцæу æрмæст Гуырдзыстоны мидфарста нæу. Уыцы быцæуæн аиуварсгæнæн ис æрмæстдæр бирæ бæстæты иумæйаг хъарутæй, æппæты фыццаг æмæ сæйрагдæр та, Уæрæсейы архайды фæрцы  куыд ССР Цæдисы бартæ дарддæр хæссæг æмæ, Цæгат Ирыстон йæ хай кæмæн у, ахæм паддзахад.Хуссар Ирыстоны тыххæй Гуырдзыстоны цы "тæссаг митын мæсгуытæ" сæвзæрдысты, уыдоны аххосæгтæй иу у йæ инфраструктурон æмæ экономикон лæмæгъдзинад, йæ хæдзарадон фæсчъылдымты лæмæгъдзинад. Уымæ гæсгæ уый у мах, цæгатирыстойнаг фарста дæр, Хуссар Ирыстоны экономикон, информацион, кадрон æгъдауæй сфидар кæныны фарста, цæмæй, æппынфæстаг, суа фидар национ-паддзахадон арæзт, цавæрдæр рæстæгмæ хæстон-политикон иугонд нæ, фæлæ.Стыр цæттæгæнæн æмæ практикон куыст конд æрцыд дыууæ хицауады æмвæзадыл. Бакæнинаг   хъуыддæггæ ма бирæ сты, цæмæй ивгъуыдмæ ацæуой геополитикон миниуджытæм гæсгæ ирон-ирон хъауджыдæрдзинады æвдисæнтæ. Уым æмæ ам нæ царды цы хъауджыдæрдзинад ис, уый æнæмæнг аиуварс кæнын хъæуы.Ахсджиаг у, Хуссар Ирыстонæй æмæ Гуырдзыстоны мидрайонтæй чи ралыгъд, сæ фылдæр уæрæсейаг граждантæ кæмæн сты, уыцы лыгъд адæмы фарстатæ Цæгат Ирыстоны æнæлыггондæй кæй нæ баззадысты, уый. Мах архайæм æмæ æппæтдæр араздзыстæм, цæмæй адæм æрæмбарой сæхи, райдайой нывыл цæрын. Сæ рæстæгмæйы цæрæн бынат чи ссис, уыцы æмдзæрæнтæ æмæ санаторитæ ма суой лыгъд адæмы æфсæддон лагертæ. Уыцы фарста ноджы хъæддыхдæрæй æвæрын хъæуы бæстæйы разамынды раз, уымæн, æмæ уыцы-иу территорийыл уæвæн нæй, алыхуызон быцæуты хъыгдард чи баййæфта, ахæм адæмæн.Абон та Хуссар Ирыстоны алыварс уавæр ногæй скарз. Фæсфурдаг æмæ европæйаг ментортæ  джиппы уагъд демократи хæсджытæ æмæ бахъуыды сахат адæймаджы бартыл æнæбафидаугæ цъæхахстгæн-джытæ  сæхæдæг дæр нал æмбарынц, кæй сарæзтой, уыцы ботаникон æмæ хуызджын революцитæ цавæр тыллæг æмæ бæрæггæнæнтæ хæссынц, уый. Уыдон сæхæдæг ныссагъдысты хи фæндаг равзарыны тыххæй нацийы æнæдзырддаг барыл тохы, уыцы-иу рæстæг та тох кæнынц, хи хъысмæт равзарыны бары тыххæй нацитæ адоны кæм нæ бафарстой, уыцы паддзахæдты æнæхъæндзинадыл.Махæн та нæ цæстæнгас у æнæивгæ. Хуссар Ирыстоны статус хъуамæ сбæлвырд уа йæ цæрджыты хъуыдыйы бындурыл. Уый уыдзæн демократийы уæлахиз, АИШ æмæ Европæйы разыдзинадæй æрæджы Черногорийы куыд рауад, афтæ. 

ДОНЫ ХЪУАГДЗИНАД ÆМÆ ЙÆ АХХОСÆГТÆГУЫРДЗИАГ ХЪÆУТЫ ХÆДРАЗАМЫНДЫ ОРГАНТÆ НÆ КОНТРОЛЬ КÆНЫНЦ УАВÆРЫЛ ÆМÆ СÆ БОН НÆУ ДОНУАДЗÆН ХЪАХЪХЪÆНЫН

Ныртæккæ цæрджыты тынг тыхсын кæны горæт Цхинвалы донæй мæгуырау ифтонг кæныны проблемæ. Информацион агентад «РЕС»-ы уацхæссæг ацы фарсты фæдыл бахатыд Республикæ Хуссар Ирыстоны столицæйы мэр Цхуырбаты Вадиммæ.«Цæрджыты донæй ифтонг кæныныл дзырд куы цæуа, уæд Цхинвалы дон кæй нæ фаг кæны, уымæн йæ аххосæгтæй иу у уый, æмæ столицæмæ донуадзæн цæуы гуырдзиаг хъæутыл - Тамарашен æмæ Чъехы хъæутыл, цыран уыцы хъæуты цæрджытæ æнæзакъонæй фæхуынчъытæ кæнынц хæтæлтæ æмæ нуазыны донæй пайда кæнынц сæ зæххы фадгуытæ донхæр кæныны сæраппонд. Уыцы хъæуты хæдраза-мынды органтæ азæй-азмæ нæ контроль кæнынц уавæрыл æмæ сæ бон нæу донуадзæн хъахъхъæнын», - загъта уый.Цхуырбаты Вадим ма куыд загъта, афтæмæй «фæтк халыны ахæм цаутæн гуырдзиæгтæ кæрон куынæ скæной, уæд Цхинвалы администра-цийы бахъæудзæн фæткхалджыты ныхмæ мадзæлттæ райсын. Уыимæ мæ банысан кæнын фæнды уый, ацы проблемæйæ политикон нысæнттæн спайда кæнынмæ æмæ мах карз мадзæлттæ райсынмæ разæнград кæнынмæ чи фæлвары, Гуырдзыстоны уыцы бæлвырд тыхты архайдтытæм нæ кæсгæйæ, Цхинвалы админис-траци архайы уыцы фарст цæрджытимæ бадзурыны фæрцы аскъуыддзаг кæныныл». 

 ДАРДДÆР КÆНЫ СЫБЫРАГ  ЯЗВАЙÆ ФОСЫ ВАКЦИНАЦИ 

Республикæ Хуссар Ирыстоны территоримæ сыбыраг язва ма 'рбауадзыны нысæнттæн Республикæ Хуссар Ирыстоны хъæууон хæдзарады министрад ласын нал уадзы Гуырдзыстонæй дзидза æмæ мæргъты цы фæнды хуызтæ дæр. Зындгонд куыд у, афтæмæй уыцы тæссаг низæй фос амард Хуссар Ирыстоны арæнгæрон хъæуты, номхуындæй та Мегъврекисы хъæуы.Ацы проблемæйы фæдыл комментаритæ саразыны сæраппонд информацион агентад «РЕС»-ы уацхæссæг бахатыд Республикæ Хуссар Ирыстоны хъæууон хæдзарады министр Пухаты Александрмæ. «Гуырдзыстоны ис фосы ингæнтæ, цыран сыбыраг язва гæнæн ис æмæ уа æнусты дæргъы æмæ æрдзон кæнæ техногенон хъаймæтты фæстиуæгæн рæстæгæй рæстæгмæ уыдон свæййынц низ фæзынды гуырæнтæ», - загъта уый. Пухаты Александр ма куыд загъта, афтæмæй «æмткæй Республикæйы æнæаргъæй уагъд цæуы фосы вакцинаци. Æдасдзинады нысæнттæн Гуырдзыстонæй уагъд нал цæуы дзидза, урсаджы продукци ласын. Республикæйы ис ахæм низтæ æмæ маргъы гриппæн вакцинациты фæсауæрцтæ æмæ куы хъæуа, уæд уыцы низты фæдыл фосæн æмæ мæргътæн арæзт æрцæудзæн вакцинаци». 

 БАЙТЫДТОЙ ХЪÆДУР

Присы паддзахадон хæдзарад ацы бонты тыд фæци 1,2 га хъæдуры хуым. Æмæ цæмæй уыцы фæзуат тыд æрцыдаид, ууыл зæрдиагæй бацархайдта хæдзарады агроном Хацырты Хетæг. Зæгъын хъæуы уый, æмæ хæдзарадæн нæй, иу кæнæ иннæ хъæууонхæдзарадон куыст цæмæй сæххæст кæна, уый тыххæй йæхи сæрмагонд техникæ. Æххуырсгæ техникæйы фæрцы та хатт куыст рæстæгыл сæххæст кæнын фæзын вæййы. Фæлæ уæддæр Хацыры фырт йæ хъарутыл нæ ауæрды æмæ йын уый фæрцы йæ куысты ис æнтыстытæ. Куыд загъта, афтæмæй ацы фæзуат хуымгонд куы ‘рцыд, уæд æй тауыны æввонг скæныны тыххæй ба-хъуыд 4 хатты слыстæг кæнын.                                       ХУЫБИАТЫ Н. 

ÆНÆНОМ ЦЫРТЫТÆ

Æрæджы нæ горæты магазин «Фарн»-ы раз Фыдыбæстæхъахъхъæнджытæн цы цырт æвæрд ис, уый цур баййæфтон æндæр бæстæй æрцæуæг уазджыты. Уыдон цымы-дисæй зылдысты цырты алыварс, фæлæ нæ зыдтой кæй цырт у, кæй номыл æвæрд у, уый. Йæ монументыл та фыст ис æрмæстдæр йе скульпторты нæмттæ.Афтæ Абайты Васойы цырт дæр. Мах, бынæттон адæм, сæ зонæм, фæлæ цы бакæной æндæр бæстæй æрцæуджытæ та? Ау, тынг зын у, фæткмæ гæсгæ куыд æмбæлы, афтæ ацы цыртытыл цæй æмæ кæй номыл сты, уый ныффыссын?..                                                                       Хæст æмæ куысты ветеран.ЦХУЫРБАТЫ Барис,              

 ÆМЗОНДÆЙ  - САБЫРДЗИНАДМÆ

Цæгат æмæ Хуссар Ирыстон Абхазы республикæимæ æмгуыстад фидардæр кæнынæн цы мадзæлттæ араздзысты? Ацы æмæ æндæр фарстатыл 6 июны ныхас цыд Цæгат Ирыстоны-Аланийы Хицауады Хæдзары.РЦИ-Аланийы Сæргълæууæг Мамсыраты Таймураз æгасцуай загъта Республикæ Хуссар   Ирыстоны   Президент Кокойты Эдуардæн æмæ Республикæ Абхазы Президент Сергей Багапшæн.    Уыдон, бæрнон хъуыддæгты фæдыл балцы уæвгæйæ, æнæбацæугæ нæ фесты се 'мхъуыдыгæнæг разамонæгмæ.Мамсыраты Таймураз раарфæ кодта Сергей Багапшæн, йæ   адæмыл   зæрдæйæ  кæй тыхсы æмæ сабырдзинад хъахъхъæныныл удуæлдайæ кæй архайы, уый тыххæй. Бафтыдта ма, республикæйы цард æмæ уавæрмæ лæмбынæг цæстдард кæй ис йе 'рдыгæй. Зоны, Ирыстоны хуссайраг хайы Абхазы бонтæ кæй цæуынц, уый дæр. Дарддæр Мамсыры-фырт фæнысан кодта, æмгуыстдзинад фидаргæнæн мадзæлттæм кæддæриддæр цæттæ кæй у. Ам парахатæй ныхас нæ хъæуы, фæлæ, зæгъæм, кæрæдзийы экономикæйæн æххуыс. Уый фæдыл республикæтæн сæ кæрæдзийы зæххытыл цы интерестæ ис, уыдоныл ныхас нырма цæудзæн...Сергей Багапш загъта, кæй фембæлд иузæрдион æххуысгæнæг æмæ æмхъуыды-гæнæгимæ. "Алантæ нын æфсымæрон адæм æнусты дæргъы сты, æмæ хæлардзинады тæгтæ фидар кæнæм. Æнæмæнг кæрæдзимæ уазæгуаты цæудзыстæм æмæ сабырдзинад фидар кæныны сæраппонд архайдзыстæм. Хъыгагæн, ис хæстмондаг адæм. Тугныккалд æвирхъау ми кæй у, уый сæ кæд нæ уырны, уæд беслæйнаг мадæлтимæ аныхас кæнæнт", - бафиппайдта уый.Кокойты Эдуард дæр ма иухатт бахахх кодта, сæры сæйраг кæй у Кавказы сабырдзинад бахъахъхъæнын: "Æппæт дæр аразын хъæуы нæ адæмты интеграцийæн, ома, баиу кæнынæн. Хæларæй искæй фыдæнæн нæ цæрæм, хæст дæр нæ нæ хъæуы. Æрдхорд суæвын кæй фæнда, уыимæ ныхасмæ цæттæ стæм".Фембæлды кæрон Мамсыраты Таймураз Сергей Багапшæн балæвар кодта Ирыстон - Аланийы тыххæй альбом. Ирыстон хъуамæ уа иу, æнæарæн, æмæ дзы æппæт адæмыхæттытæ дæр хæларæй цæрой. Уымæ тырнынц ацы æртæ разамонæджы, æмæ сын дзыллæ æххуысгæнæг уæд. Кæннод галиузонд адæм хæсты арт сцырын  кæныныл  нæ  бацауæрддзысты...“Рæстдзинад”.ТЪЕХТЫ Т.

 ХЪУЫДЫ ЙÆ КÆНÆМ!

23 ноябры 1989 азы гуырдзиаг фашисттæ ирæтты скуынæг кæнынмæ куы æрбабырстой, уæд Санахъоты Гришикыл 15 азы йедтæмæ нæ цыдис, фæлæ февзæрдис, знаджы ныхмæ фистæгæй, æнæхæцæнгарзæй цы сахъгуырдтæ æрлæууыдысты, уыдонимæ. Ныр 15 азы та сæххæст, Гришик йæ цард кæй тыххæй рауæлдай кодта, уыцы Ирыстоны сæрибардзинадыл.Нæ бабын ис дæ Ирыстон, Гришик, йæ хæствæллад адæм дæ хъæбатырдзинадыл зарджытæ, таурæгътæ кæнынц, ахæм сахъгуырдтæн та амæлæн никуы вæййы.Мæнæ дын 7 июнмæ, не стыр фыдæлтæй фæнык нæ, фæлæ зынг кæй бафснайдтай, уый знагæн цы бон бауырнын кодтай, æнустæм æнæмæлæты бар цы бон райстай, уыцы боны цытæн дын Санахъоты Юля ныффыста ахæм æм-дзæвгæ:ÆВЗОНГ ФÆЛГОНЦ БАЗЗАД ЦÆРГÆЙÆСанахъоты сахъгуырд Гришикы рухс ном арынæнХæрзæвзонг. Хæдæфсарм. Бæзæрхыг.Бæрзонд ных æмбæхста цыргъ зонд.Æмгæртты, сыхы 'хсæн - æнæхъыг.Рæдау уыди æрдзæй йæ конд. Æмбисондæн баззад мыггагмæСанахъоты Гришикы ном.Лæгсырдтæм куы бахауд фæстагмæ,-Æрхъула сты ууыл æнгом. Куы аззади карз тохы иунæг,Лæгдзинады цæхæр æссыгъд.Æзгъæлдысты нæмгуытæ ниугæ,Фæлæ йæм нæ зындис æххуыс… Нæ фæтарсти сахъгуырд лæгсырдтæй,Уый фестад ныхлæууæг къæдзæх.Зыдта ныр,- Цхинвал уыд хæрз тыхстæйЙæ бæрны, йæ удæй фæдзæхст… Уæйгæнæг Иудæйы фырттæнСæ нæмгуытæй уарыди зæгъ,Уæддæр сæ уый мардта йæ дзырдтæй:«Ирон дæн! Ирыстон - мæ зæхх!» 

НÆРЫ ЙÆ ХЪÆЛÆС

Бирæтæн ма сæ зæрдыл хорз лæудзæн Хуссар Ирыстоны раздæры телерадиокомитеты диктор, зынгæ ирон артист Тедеты Алиханы хъæлæс. Бон-иу æртæ хатты анæрыд радиойæ. Кæуылты хъуыстгонд диктортæ уыдысты æмæ сты Тедеты Алихан æмæ Куымæридтаты Донарæ! Адæм сæм хъусынæй не ‘фсæстысты. Афтæмæй ма сты нæ ирон сценæйы фидыц дæр.Дзæвгар азты фæкуыстон телерадиокомитеты Алиханимæ иумæ. Ис зæгъæн, æмæ æмбæлдыстæм нæ кæрæдзийыл æрвылбон дæр, сыкъайыдзагæй-иу нæхи дæр афæдзæхстам. Уæздан, æфсæрмджын лæппу, хиуылхæцгæ, бонзонгæ, хистæртæн аргъ чи кæны, ахæм. Афтæ уыд, у æмæ æнæмæнгдæр уыдзæн.Алиханыл ма æз æмбæлдтæн сценæйыл дæр. Уыцы рæстæджы цы спектаклты хъазыд, уыдонæй иу дæр æнæуынгæ нæ фæдæн. Ирон сценæйæ нырма дæр нæры йæ хъæлæс. Цас æхцон зæлтæ дзы кæлы!Нæ театр - нæ намыс! Кæуылты ирон фарн дзы ис! Уыцы кадджын артисттæ цæстытыл куы ауайынц, уæд мæ зæрдæ йæхи къултыл бахойы. Ау, сæ аив хъазтмæ сын никуыуал бакæсдзы-стæм, сæ фарны хъæлæс нал райхъуысдзæн ирон хæдзар - ирон сценæйæ? Уый нæ дзæнæттаг артистты кой кæнын, Алихан уыдон æрцыдмæ дзæбæхæй фæцæрæд, фæлæ мæм уæддæр æмæ уæддæр афтæ кæсы, æмæ куыд Цæгаты, афтæ Хуссар Ирыстоны дæр ирон театры кад æмæ намыс фæцудыдтой, афтæ бирæ артисттæ, нæ разагътайы адæм æгæр кæй фæтагъд кодтой дзæнæттаг дунемæ, уымæй. Æмæ ахæм рæстæджы ныры артисттыл куы фæхъуыды кæнын, цæстытыл куы ауайынц, Алихан æмæ уый хуызæн актертæм куы фæкæсын, уæд зæрдæйы цыдæр ныфс бацæуы. Нæ, нырма фидар у нæ ирон театр!Тедеты Алихан Цæгат Ирыстоны Ногиры райгуырд Уасикъо æмæ Нанионы хæдзары. Ныййарджытæ 9 хъæбулы хицау уыдысты - ныр уыдон цот дæр даргъ-уæрæх ацыдысты.Уасикъо æмæ Себейы кæстæртæ æмхиц уыдысты æмæ сты аивадмæ. Сæ иу Сергей ахуыр кодта Мæскуыйы Аивадон Академион театры æмæ йæ каст фæцис æнтысгæйæ.Мæскуыйы, театры сценæйыл фæкафыд зынгæ балетмейстер, Сергейы фырт Тедеты Вадим.Гъе, фæлæ нæ ныхас Алиханы тыххæй у.Зынгæ цау уыд нæ культурæйы рæзты, 1961 азы театралон институт цы ирон лæппутæ æмæ чызджытæ фесты каст, уыдон æрæздæхт Хуссар Ирыстонмæ. Семæ Алихан дæр. Уайтагъд кусынмæ бацыд йе 'мкурсонтæй бирæтимæ Хуссар Ирыстоны Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон драмон театрмæ актерæй æмæ цалынмæ 20 азы размæ Цæгат Ирыстонмæ нæ ацыд, уæдмæ ацы сценæйыл сарæзта ирд æмæ зæрдæмæдзæугæ фæлгæндзтæ. Æрмæст йæ иу базард дæр кæуылты у!Æз театралон аивадæн профессионалон аргъгæнæг нæ дæн, дзурын хуымæтæджы сценæмæкæсæджы æвзагæй, фæлæ нæ театры истори йæ фысджытæ куы иртасой, уæд, фидарæй мæ уырны, æнæмæнг сæ цæст фыццæгтæй схæцдзæн Алиханыл дæр.Актеры куыст æргомæй зыны сценæмæкæсæгмæ æмæ нæ фæрæдидзынæн, афтæ куы зæгъон: Алиханæн кæддæриддæр аргъгæнæг уыд æмæ у сценæмæкæсæг, раджы йæ аздæхта йæ аив хъазтæй йæхирдæм. Мæнæн дзы мæ зæрдæмæ иууыл тынгдæр цæуы йæ саразгæ фæлгæндзтæй Æбæрæгаты Æлгъыст - Гаглойты Валодяйы драмæ «Иунæджы кадæг»-ы. Цал æмæ цал хатты федтон ацы спектакль æмæ дзы цас æхцондзинад истон Алихан - сæйраг ролы æххæстгæнæгмæ кæсгæйæ. Харитоны фæл-гондз та æххæст кодта Цоциты Къæдзæх. Цæй хъазт кодтой, цæй хъазт!Æмæ цал æмæ цал зæрдæмæдзæугæ фæлгондзы сарæзта Тедеты Алихан. Уый дын «Мады зæрдæ», «Хъæуы нæ фæлитой», «Бон-вæрнон», «Хъуыбадты чындз», «Тулгæ дур», «Урс тырысатæ», «Дон Карлос», «Гамлет», «Нæ усгур алыгъд», «Сæрмæт æмæ йæ фырттæ», «Дуэнья», «Хæхты дидинæг», «Мæ усы лæг», «Мæрдты чындзæхсæв» æмæ æндæр спектаклты. Чи сæ фæуыдзæн нымад.Зынгæ ирон театралон критик æмæ иртасæг Бæциаты Агуыдз иу рæстæджы афтæ фыста: «Ирон театр у нæ адæмы царды нывæфтыд чиныг». Æмæ уыцы чиныджы та йæ ном нæры Тедеты Алиханæн дæр.Фæстаг азты Алихан кусы Цæгат Ирыстоны Тæбæхсæуты Балойы номыл Ирон академион театры æмæ ам дæр цъус зæрдæмæдзæугæ фæлгæндзтæ нæ сарæзта, сæ иуæй - иннæ нуарджындæр æмæ хæдбындурдæр.30 азы размæ Алиханы тыххæй йе 'мкусæг Гæбæраты Виктор фыста: «Бындуронæй романтикон актер уæвгæйæ, уый иугъуызон хорз арæхсы, куыд лирикон æмæ комедион, афтæ драматикон æмæ трагедион рольтæ æххæст кæ-нынмæ дæр. Актер æнувыдæй кусы сценæйон техникæйыл æмæ йæ бонæй-бонмæ кæны дырысдæр, пластикондæр. Уый уæлдай къæр-цхъусдæрæй æнкъары ритм, сценæйыл йæхи алыхатт дæр хаты сæрибарæй, у хуымæтæг, æцæгæй царды куыд у, афтæ. Уыцы миниуджытæ æмæ йæ æхцонмыр хъæлæсæй актер фæндаг ары сценæмæкæсджыты зæрдæмæ».Йæ рæстæджы Алиханæн лæвæрд æрцыд Гуырдзыстоны республикæйы сгуыхт артисты кадджын ном. Адæм, чидæриддæр æй зонынц, уыдон ын аргъ кæнынц, уарзынц æй.Уарзинагы уарзын фæхъæуы! 

КОНДАД ÆМÆ ЙÆ ЭКОНОМИКОН РАЗÆНГАРДДЗИНАД

Хуссар Ирыстоны сæудæ-джерадон куыстуæттæй ныртæккæ чи кусы, уыдон коллективтæ архайынц ног экономикон увæрты кусыныл. Архайынц алыгъуызон продукцийы рауагъд фæфылдæр кæныныл, йæ гъæд æдзух хуыздæр кæнын, хомыс æмæ æрмæджытæ экономи кæныныл. Ахæмты нымæцмæ хауынц заводтæ «Эмальпровод», «Электровибромашинæ», Бæгъиаты суаруадзæн завод, ме-ханикон завод æмæ æндæртæ, кæд æххæст хъомысадæй нæма кусынц, уæддæр. План кæнын, æфтиаг, преми æмæ кредитон пайда кæныны системæ бынæттон уавæртæм гæсгæ рацарæзт кæй цæуы, уый хъуамæ дæтта куысты ахадындзинад рæзын кæнын æмæ продукцийы рауагъд фылдæр кæныны фадат.Кондады экономикон разæнгарддзинад парахат кæнын пайда у канд не 'взонг паддзахадæн нæ, фæлæ ма алы куыстуат æмæ кусæгæн дæр. Хæслæвæрдтæ райсгæ-йæ, хъуамæ рæза кусджыты материалон разæнгарддзинад æмæ хуыздæр хъуамæ кæ-ной сæ царды уавæртæ дæр.Кондады системæ рацаразын хорзæрдæм зыны «Вибромашинæ», «Эмальпровод», Бæгъиаты суаруадзæн заводты.Ныртæккæ уыдон бæстондæрæй пайда кæнынц ифтонггæрзтæй, хомысæй, æрмæ-джытæ æмæ æндæр ресурстæй. Æмæ уæд та æнæмæнг хъуыддаг у кусджыты рæвдауыны фондтæм хуыздæр хъусдард аздахын, цæмæй тынгдæр кæна кусджыты разæнгарддзинад. Ацы хъуыддаджы сæ архайд ахадæн хъуамæ уа заводты инженерон-техникон кусджытæн, мастертæн. Æнæмæнг хъуыддаг у, куыстуæтты æфтиæгтæй ахыгъд цæуа сæрмагонд фæрæзтæ премиты хуызы. Уый тынгдæр разæнгард кæндзæн коллективы фылдæр æнтыстытæ къухты бафтын кæнынмæ, хуыздæр æххæст цæудзысты кондадон хæслæвæрдтæ. Ног, прогрессивон æмæ абоны экономикон уавæрты кусынмæ хъуамæ бонæй-бонмæ сæхи цæттæ кæной нæ сæудæджерадон куыстуæттæ. Æфтиæгтæй хъуамæ арæзт цæуа сæрмагонд фонд кусджытæн преми дæттыны æмæ материалон æххуыс бакæныны тыххæй. Афтæ уыд раздæр дæр.Нæ республикæйы иу-æй-иу куыстуæтты нырма кондады экономикон разæнгарддзинæдтæм æмбæлон хъусдард нæ цæуы. Æфтиæгтæй премитæ дæттын æмæ кусджыты цардуагон уавæртæ хуыздæр кæныны фондтæм ахыгъдтæ аразын, рентабелон æмæ ритмикон куыст сорганизаци кæныныл хуыздæр кусын хъæуы.Ног уавæрты куыстæн мах æрвылбон дæр хъуамæ аразæм уавæртæ. Цы техникæ æмæ ифтонггæрзтæ ис куыстуæтты, уыдонæй хъæуы арæхстджынæй пайда кæнын æмæ уæд кондад дæр цæудзæн размæ, куыстуат дæр уыдзæн рентабелон æмæ кусджыты разæнгарддзинад æдзух тынгдæр кæндзæн. Уый та хъуамæ сорганизаци кæной куыстуæтты разамонджытæ. Стыр бартæ ис уыдонæн кондадон фæрæзтæй раст пайда кæнын æмæ кусджыты разæнгарддзинад организаци кæныны хъуыддаджы. Сæй-раджыдæр, уыдон хъуамæ организации кæной кондады экономикон разæнгарддзинад.

 ÆМÆ НÆ 'ВЗОНЫ , МАРЫ НÆ КЪÆМДЗÆСТЫГÆниу, чизоны, фæлтæрæй-фæлтæрмæ цæуæг хæрам æмæ куырм эгоизмы фыдæхыл рохуаты дур ныффæлдахыны охыл ахъуыды кæнæм нæ иумæйаг къæмдзæс-тыгыл… Иуæй- иу хатт? Нæ ивгъуыд æмæ нæ абоны хæрамдзинадæй нæхи раст кæныны охыл. Азымджын уай æви нæ уай,  уæддæр…Хъодзаты Æхсар загъта афтæ Гуыцмæзты Алешы тыххæй- йæ мæлæтыл хъынцъымы æмдзæвгæйы: «Æмæ мæ 'взоны, мары мæ къæмдзæстыг!»..Ницæмæй уыд Æхсар Але-шы раз къæмдзæстыг. Йæ удæгасæй йемæ æфсымæры цард куы кодта, йе 'вирхъау мæлæты фæстæ йын йæ идæдзæн дæр æфсымæры лæггад куы фæкодта…Фæлæ, чизоны, Æхсарæй ацы уынгæгзæрдæ рæнхъы-тæ Алешы тыххæй нæ рантыстысты, чизоны, нæ иумæйаг къæмдзæстыгæй исы йæхимæ?Не 'ппæт тæригъæдты иууыл социализмы аххос кæ-нæм, уый нæ никуы ссæрибар кæндзæн не ‘нусон къæмдзæстыгæй. Цы стæм æмæ цы уыдыстæм, уый уыдыс-тæм, æмæ стæм знон дæр æмæ абон дæр. Æрæджы нæ газеты уацтæй сæ иуы уацы автор ранымадта Хъорнисгомæй рацæугæ курдиатджын адæмы. Уыцы нымæцы, кæд-дæр ирон æвзаджы урокыл «4» чи райстаид, ахæмтæ дæр, фæлæ номхыгъдмæ нæ «бахауд» ирон поэзи æмæ публицистикæйы зиуæтты хуыз-дæрты-хуыздæртæй сæ иу Дзуццаты Хадзы-Мурат. Цы дæ фæнды (?) - уый мыхуыры закъонмæ гæсгæ авторы бар у, фæлæ намысы тæрхонмæ гæсгæ та?!Къæмдзæстыг æмæ зæрдæхудт!Удыгæсты раз дæр æмæ мæрдты раз дæр.Бестауты Гиуæргийы сфæлдыстадон бынтæ Нафийы хъæппæрис æмæ удуæлдай куысты фæрцы æртæ томæй кæй рацыдысты, уыцы æхсызгон хабаримæ амæйразмæ базонгæ кодтам газеткæсджыты - Плиты Гацыр сыл лæмбы-нæг æрдзырдта. Бестауы стыр курдиат æмæ æвæджиауы поэзийыл ныхас кæныны хæс мæхимæ нæ исын - мæ разæй ахæм бар кæмæ хауы, уыдон бирæ сты.Мæ дзырды сæр йæ хъизæмайраг хъысмæтыл у, ныры онг ын мыхуыр чи нæ уыд, (æниу æрмæст уыдоны нæ) уыцы фыстыты æмбæхст хъизæмарыл. Уыдон та нын ногæй бацамыдтой фæндаг Гиуæргийы рæсугъд удыхъæдмæ, йæ хъæздыг уды фарнмæ.О, рæсугъд æмæ хъæздыг уыд æппæтæй дæр:курдиатæй дæр æмæ лæгдзинадæй дæр, фæлæ йын уыцы хъæздыгдзинадæй,  цас дзы рантыстаид, уый бæрц рантысыны фадат нæ радтой йæ алфæмблайы хæрам æмæ æнуд атмосферæ. Æркæсæм ма, цыппор æхсæз азы размæ Нафимæ кæй фыста, уыцы фыстæгмæ:«…Æнуд сфæлдыстадон ат-мосферæ ис не ‘хсæнады. «Фидиуæг» сым-сымгæнаг поэзиимæ дзуар бафтыдта: нæдæр хорз, нæдæр тынг æвзæр æдзæвгæтæ - ахæм у йæ девиз.…Йæ зæрдæйы нæ чысыл курдиаты зынг кæмæн æрттывта, уыдон дæр сæ къух ауыгътой фыссыныл æмæ шашкæты æмæ сæны агуывзæйы сæттынц сæ маст.…Хъазгæ, хынджылæггæнгæ позицитæ бацахстой сапожник фысджытæ…»Æмæ æргæвстой сæхицæй курдиатджындæрты, дæлдзиныг кодтой ирон литературæйы, сæ хуртт-хурттгæнаг æмдзæвгæтæ кæсынæй хъавыдысты национ дзырдаивады мæсыг амайынмæ.Цыппор авд азы размæ Гиуæрги йæ фыстæджы фыссы Грисмæ:«…Æрæджы мын Фысджыты Цæдисы мæ чиныг æвзæрстой. Мæнæ айдæны куыд разына, афтæ сæ раныхæсты разындысты, мемæ сæ кæмæн цы ахаст ис, чи мæм сæ куыд кæсы, уый. Æрæмбырд сты уыцы Реуазтæ, Харебаты Ивантæ æмæ æнд.»…О, æнæхайыры Реуазтæ æмæ «æндæртæ» фæуат!Нал мæ фæнды ирон фысджыты мысинæгтæ æмæ фыстæджытæ кæсын - сæ къ-уымых зæндты фыдæх æмæ хъæстæ удты хæрам кæцæй не сзындзæн!Уæддæр æмæ уæддæр цæмæн уыдис афтæ, цæмæн сын уыд «æппæт дугты фæр-ныгдæр дугæй» уый бар?!«…къахтой, агуырдтой (Бестауты Гиуæргийы (!) чиныджы) алыгъуызон фаутæ».Цы фау хъуамæ ссара тыхмызт стихамад поэзийыл нымайæг «сапожник фыссæг» Бестауты Гиуæргийы поэтикон зæдбадæны?! Фæлæ сын дугæй уыд ахæм бар, рæстаг тæрхонæй сæ хъахъхъæдтой ирон хæлæг æмæ хæрам тыхты солидарондзинад.Гиуæргийы хъизæмар та æрмæст йæхи хъысмæтыл нæ уыд - æндæрты хъысмæт, иумæйаг «æнуд атмосферæ» йæ мардта æмæ æргæвста. Йæ уды цин æндæртыл уыд, æндæртæй уыд сæрыстыр.Йæ удыхъæды уæздан хæдæфсарм ирдæй уымæн зыны, фæндзай æстæм азы Грисмæ кæй фыста, уыцы фыстæджы:«Ме ‘мдзæвгæты, телы цы арфæтæ кæныс, уый аккаг, кæй зæгъын æй хъæуы, ницы ис. Нафийы æмдзæвгæтыл куы дзурай, уæд уый æндæр хъуыддаг у».Сфæлдыстадон кусæг курдиаты æмрæнхъ хайджын куы уа лæгдзинады фарнæй дæр, йæ удысконды хæрам æмæ цытуарзондзинады бæсты цæстуарзон æмæ хæдæфсармдзинад куы уа, уæд уый æгæрон амонд у национ литературæйы размæцыдæн, йæ-хи хуызæн курдиатджын хæлæрттæн та ныфсы лæг æмæ сфæлдыстадон уæлтæмæн. Фæлæ Гиуæргийы æнкъараг зæрдæ æмæ рæстдзинадыл тохгæнæг лæгæн йæ цинæй йæ рыст тыхджындæр куы уа, уæд ын æрвылбоны хъизæмар кайдзæн йæ уды бæркадæй дæр æмæ йæ хæлæрт-ты хæрзæбонæй дæр. Уæд ын къаддæр æнтысы цæрын дæр æмæ фæлдисын дæр.Йæ бонæджы Нартыхты Михалы трагикон мæлæтыл кæм риссы, уыцы рæнхъытæ кæсгæйæ, адæймагмæ афтæ зыны, цыма йын Михалы мæ-лæт иу стыр хай атыдта йæхи цардæй дæр, цыма йæхи æнафоны мæлæты сæйраг аххосаг Михалы хъизæмар æмæ кæуинаг хъысмæт уыд:«…3- 4 мæйы рацыд, афтæ йæхи сæ гаражы æрцауыгъта мæгуыр Тедион дæр-  Михайы мад. Дунейы дзаг тæригъæд!.. Чи кæмæй æрдомдта уæдæй фæстæмæ дзуапп?!. Ничи никæмæй. Доны къусы сæфт фæкодтой рæстагонæй дыууæ адæймаджы. Цæмæн?-  дзуаппдæттæг цæуылнæ исчи ис?!.»Гиуæрги йæ фарстæн дзуапп дæтты йæхæдæг: «Рæс-тæджы æнаккаг гигант цалх тулы зæрдæтыл æмæ æппæт дæр рохуаты хай кæны».Раст кæй уыд, уый та бæрæг у уымæй дæр, æмæ Гиуæрги ацы фарст куы æвæрдта, уæ-дæй рацыд ноджы дыууиссæдз азы бæрц, фæлæ абоны онг дæр ничи æрдомдта дзуапп, Михалы йæхи амарыны онг чи æркодта, уыдонæй. Уæлдай диссаг та уый у, æмæ ма дзы удæгас чи ис, уыдон дæр ныхкъуырд æмæ азымджыны бæсты, кæд сты сæрыстыр- сæхицæй дæр æмæ сæ тугуарæн рæстæгæй дæр. Нæ сæ 'взоны, нæ сæ мары къæмдзæстыг.Цы зæгъы уыцы рæстæгæй Гиуæрги та? «Цы ракодтой, цæмæн нал сты Алыксандр, Серо, Алыксандр (Т), Сикъо, Чермен, Разден?.. Цы ракодта Ирыстон, йæ хуыздæртæ цы фесты?!. Æмæ стæм амондджын, хъæздыг?.. Куыдз дæр райгонд вæййы, стæг ын чи аппары, уымæй».Ахæм уыд дуджы идеологи. Раст у, адæмæн уыд æдыхст æмæ æнцой цард,хæст æмæ базарадон экономикæйы æнæфсис дзыхы бахауынæй ничи тарст, фæлæ уыд удварны тас. Нæ дæр зноны, нæ дæр абоны риссаг зæгъинæгтæн уыд сæ комбаст суадзыны фадат,- уæд буржуазон элемент дæ, социализмы цыфыддæр знаг. Дæ алы сулæфт, дæ алы къахдзæф дæр хъуамæ уой идеологийы дæлбар.Фæлæ Гиуæрги йæ намыс никæй дæлбармæ æруагъта. Уыд ын йæхи уынынад, йæхи æз. Йæ зæрдæ йæхиуыл кæм худт, уым та йыл саст,- сæйраджыдæр йæхи намысы раз.Хъороты Хъазбеджы царды хъизæмайраг хабæрттыл дæр лæмбынæг æрдзырдта йæ бо-нæджы. Фæрыст сыл, стæй кæронбæттæны хуызы йæхæ-дæг йæхицæн уайдзæф кæ-ны:«…Æмæ æз та 1956 азы Сталины цытæн æмдзæвгæтæ кастæн».Ахæм уыд Гиуæрги.Уарзта рæстдзинад æмæ йæ агуырдта, домдта йæхи-цæй дæр æмæ адæмæй дæр.Æмæ йæ уый тыххæй мардтой æмæ æргæвстой, æв-дæрзтой æмæ нымыгътой, абон къæмдзæстыг кæй нæ мары æмæ æвдæрзы, уый нæ, фæлæ ма сæхицæн кады мæсгуытæ дæр чи амайын кæны, уыдон.Уыдонæн сæ нæмттæ нæ фæстагæттæн баззадысты Гиуæргийы æртæтомоны сау хъæрнывтæй фыстæй, фæлæ абон Гиуæргийы кадæй йæхицæн кады ном чи агуры, мемæ дæр хæларæй царди, стыр аргъ мын кодта, зæгъгæ, чи фыссы æмæ дзуры, уыдон та кæм уыдысты куы йæ æвдæр-зтой æмæ æргæвстой, уæд?!..Æвæццæгæн, аирвæзтысты рæстæджы тæрхонæй…Намысы тæрхонæй та?!                ГÆБÆРАТЫ Юри.